Geschreven: 2018
Bron: Uitgeverij ASP (Academic & Scientific Publishers), VUB-Press
| Hoe te citeren? — Graag bronvermelding !
De meerderheid van de mensen woont vandaag in een stedelijke omgeving. Met dat simpele feit wordt onvoldoende rekening gehouden, zeker wanneer het erom gaat de nodige maatschappelijke en politieke conclusies te trekken. En nochtans gaat het om één van de meest diepgaande herstructureringen in de geschiedenis van de mensheid. Mike Davis schreef er al over in zijn Planet of Slums[1]. De steden hebben omzeggens twee derden van de gehele bevolkingsexplosie vanaf de jaren vijftig opgeslorpt. De stedelijke arbeidersklasse is sinds 1980 al meer dan verdubbeld. De stadsbevolking is vandaag al groter dan de wereldbevolking ten tijde van president Kennedy. En die massale groei gebeurt binnen het raam van de neoliberale mondialisering. Het grootste stedelijk gebied is nog steeds dat van Tokyo met bijna 38 miljoen inwoners. Shangai heeft er bijna 35 miljoen. In vele van die megametropolen zijn vooral sloppenwijken, zoals Delhi (34 miljoen), Jakarta (30 miljoen), Mumbai (21 miljoen), Lagos (21 miljoen), Sao Paulo (21 miljoen), Mexico (20 miljoen), Cairo (18 miljoen), Karachi (15 miljoen), Kinshasa (13 miljoen). Dat geeft dus aanleiding tot een “planet of slums”. Dat bepaalt de nieuwe sociale kwestie. Een kwestie die in die grootstedelijke context een totaal andere vorm krijgt dan in de natiestaat van weleer.
We zitten in een transitie die even diepgaand is als de neolithische of de industriële revoluties. Door de landbouwrevolutie werd de menselijke samenleving omgevormd van kleine nomadische groepen van jagers-verzamelaars tot een gevestigde maatschappelijke orde in dorpen, dan steden en uiteindelijk staten. Het was de basis voor het ontstaan van het gezin, het privaat bezit en de staat, zoals Friedrich Engels het al in 1884 analyseerde[2]. De industriële revolutie veranderde de wereld nog eens grondig vanaf het einde van de 18de eeuw tot diep in de twintigste eeuw. Die wereld bepaalt nu onze maatschappelijke en politieke denkbeelden. Maar hij verkeert in diepe crisis en gaat door weer een even diepgaande herstructurering: de stedelijke revolutie.
Hoe kunnen we dat proces begrijpen? De sociale romanschrijvers van het midden van de negentiende eeuw, later de theoretici van de opkomende arbeidersbeweging en nog later de wetenschappelijke disciplines in de sociale wetenschappen hebben gepoogd de industriële omwenteling te vatten. Ze trachtten ze ook in de greep te krijgen, om ze in de twintigste eeuw een maatschappelijke regulering mee te geven. Zowel de welvaartstaat als de planeconomie zijn een product van het industriële productivisme. Die orde is sinds het eind van de jaren zeventig de neoliberale dereguleringsspiraal afgebouwd. De recepten uit vorige eeuw werken niet meer. Theorieën, ideologieën en politieke stromingen opgebouwd in het kielzog van de industriële omwenteling zijn uitgeleefd. Nieuwe wegen voor de menselijke emancipatie moeten worden uitgezocht. Het is onze overtuiging dat dit een grondig begrip vergt van de stedelijke revolutie. De wereld functioneert vandaag in gevoelig andere ruimtelijke structuren en verbanden, terwijl de regulering aanmoddert binnen een institutionele setting uit de negentiende eeuw. Die gaat uit van een aantal politieke en beleidsinstrumenten die de samenleving binnen een bepaald (onafhankelijk!) territorium kunnen vormgeven. Daarbinnen valt geen progressieve politiek meer te ontwerpen. Op die schaal moet men wel meedrijven met de mondialisering. De continentale schaal enerzijds en de metropool anderzijds zijn ons inziens beter in staat een ware transitiepolitiek te dragen. De huidige instellingen geven alleen ruimte voor een behoudsgezinde, een conservatieve politiek. Ook binnen de linkerzijde. Dat hebben we met de denktank “Vooruitgroep” al uitgebreid geargumenteerd in een reactie op de nationalistische opstoot in Vlaanderen[3]. Wil ze greep krijgen op de reële bewegingen dan zal de nieuwe politiek op andere schalen moeten worden herdacht en georganiseerd.
Daarbij dient men de urbanisering van de wereld in rekening te brengen. Niet alleen de stad in haar materiële bestaan, maar vooral ook de stedelijkheid, als het bewustzijn of de mentaliteit die de stedelijke conditie in zich draagt. Steden zijn al altijd de bakermat geweest van de menselijke emancipatie. Niet zozeer de steden uit de oudheid. Die werden immers gerund door patriarchale nobele families en herenboeren steunend op een slaveneconomie. Hoewel de notie democratie natuurlijk wel uit Athene stamt en de westerse filosofie in de maatschappelijke debatten daarover groeide, voeren vandaag vooral conservatieve politici uitgerekend het Romeinse rijk als model. Maar dat terzijde. De postfeodale orde wordt ingeluid door de laatmiddeleeuwse stedelijkheid, met zijn ambachten en gilden, een opkomende markteconomie, het ontstaan van vrije kunsten en wetenschappen en verschillende godsdiensten. De stad is in conflict met de adel en de geestelijkheid, met de feodale landeigendom, met de godsdienst- en afstammingsoorlogen. Henri Pirenne analyseerde die stedelijkheid in zijn “Les villes du Moyen Age”[4] in 1927. Fernand Braudel[5] stelt ze centraal in de lange opbouwende golf naar het kapitalisme tussen 1050 en 1450. Het humanisme en later ook de Verlichting zijn producten van de Europese stad. Ja, de Europese stad, want daar heeft de stedelijke burgerij het gehaald van de adel en de geestelijkheid. Daar is de moderniteit ontstaan. Andere continenten hadden ook steden, maar die bleven gedomineerd door keizers, tsaren, maharadja’s en koningen en dus door het grootgrondbezit. Een stad steunt op handelaars en ambachtslui, op burgers en een grote markt, op interacties met een buitenwereld. Vanuit Europa is vervolgens het kapitalisme geëxporteerd en werd de wereld ingepalmd door kolonisatie en imperialisme. De idee van “de mens eerst”, als redelijk en eigenzinnig wezen, is een stedelijk product, met zeer emanciperende maar ook zeer duistere kanten. Dat alles behoort tot de kern van de Europese geschiedenis. En zou dus ook moeten worden meegenomen in het project.
De Lage Landen waren één van de centra van die ontwikkeling, samen met de Noord Italiaanse stadsstaten en de Duitse en Baltische Hanze steden. We kennen in Vlaanderen ook een grootse stedelijke geschiedenis met wereldsteden als Brugge in de 14de eeuw of Antwerpen als kern van het wereldssysteem in de 16de eeuw. Niet verwonderlijk dat ze ook hier de woede van de aristocraten, van grootgrondbezitters en papen over zich heen kregen in een wrede repressie van “de stadslucht die vrij maakt”[6]. Die strijd tegen de feodale orde en haar christelijke rechtvaardiging bepaalde ook de radicaliteit van het opkomende humanisme. De verstedelijkte Lage Landen leverden dan ook een beslissende bijdrage in de Renaissance en de ontluikende moderniteit. Het ging erom een wereld te denken, niet zozeer zonder religie, maar wel zonder een godsdienst die de wereldlijke orde in zijn greep had. Meer nog dan de godsdienstvrede van Augsburg (1555) die het bepalen van de staatsgodsdienst in handen van de lokale heersers liet, ging het erom een multireligieuze samenleving als mogelijk te denken. Het principe van de scheiding tussen Kerk en Staat werd niet zonder conflict uitgetest in de onafhankelijke noordelijke Nederlanden (26 juli 1581) na de geuzenopstanden: staatsgodsdienst werd er gecombineerd met individuele gewetensvrijheid voor de zowat 2,4 miljoen inwoners. Het diende de commerciële stad en vooral de groeiende wereldhandel. De onafhankelijke Nederlanden waren al een (stads)statenbond gericht op de wereld.
Nadien, en vooral na Waterloo 1815 en het Congres van Wenen, kreeg de moderne Europese staat expliciet de vorm van de natiestaat. De notie staatsgodsdienst komt onder druk. Het liberale principe van de godsdienstvrijheid en dus van de scheiding tussen Kerk en Staat kreeg stilaan de bovenhand. Het is nu het sluitstuk van de liberale politieke filosofie. Niet langer een staatsgodsdienst. Een staatscultuur komt ervoor in de plaats. Immers, zoals in de verdragen van Augsburg of Westfalen krijgt het territorium een mentale kleur. Eén volk, één staat, één cultuur, dat wordt het leitmotief van de Europese staatsvorming.
In het Ancien Regime wordt de macht gelegitimeerd door god, komt ze van buiten de samenleving, wordt ze in de handen gelegd van enkele uitverkorenen, mensen van adel, geestelijken, koningen en keizers. De kennis en wijsheid wordt geopenbaard, komt van heilige schriften of van mystieke ervaringen. Het volk is herleid tot onderdanigheid. In de moderne staat komt de macht vanuit de samenleving zelf, wordt de kennis wetenschappelijk en gestoeld op waarnemingen en zuiver denken, zoekt de democratie de bevolking te verheffen tot volk en worden mensen stelselmatig meer burger. Vanaf dat moment is er discussie over wie in de bevolking lid kan zijn van het politieke volk, van de natie.
Twee grote tradities staan in dat verband tegenover elkaar en dat tot op de dag van vandaag. Er is de republikeinse traditie van de Franse revolutie op zoek naar een “demos”, een legitieme basis voor de democratie, de macht van het volk. De natie wordt er gedefinieerd als bestaande uit partners in gedeelde wetten en gedeelde instellingen. Er is geen onderscheid tussen status, afkomst, religie of geslacht. Mensen zijn gelijke partners, deelnemers aan een sociaal contract, burgers. De aldus opgebouwde wettelijkheid strekt zich uit over het gehele grondgebied: le droit du sol. Tegenover die abstracte en universele benadering staat de romantische reactie, de “Volksgeist” van Johan Gottfried von Herder (1744-1803), een naturalistische cultuurvisie over het volk. De natie is niet het gevolg van vrije keuze, de samenleving bestaat voor het individu. Socialiseren betekent lid worden van een bestaande orde, een cultuur, een taal, een traditie, een levenswijze. Het volk is hier bovenal een “ethnos”, een cultureel afgebakende gemeenschap. Hier overweegt le droit du sang.
Het is dan ook niet onbelangrijk te weten dat de politieke ordening van het moderne Europa in oorsprong het product is van de nederlaag van Napoleon in Waterloo en de daarop volgende diplomatie geregeld werd door Groot Brittannië, Oostenrijk en Pruisen. De Europese natiestaat is erg uit op monoculturele etnische entiteiten. Net daarom ook is de scheiding tussen kerk en staat nergens volkomen. Die staat krijgt toch steeds weer een erg culturele invulling en godsdienst als levenswijze maakt daar deel van uit. Socialisering steunt niet zozeer op politieke, juridische of democratische principes dan wel op tradities, identiteiten, gedragingen, normen en waarden. Men heeft de staatsgodsdienst gewoon vervangen door een staatscultuur.
Al 200 jaar woedt de discussie tussen de aanhangers van de “droit du sol” en die van de “droit du sang”, tussen de republikeinse en de romantische visies, tussen de “demos” en de “ethnos” adepten... In België worden de twee principes gemengd enerzijds in de “gewesten” met een territoriaal recht en anderzijds in de “gemeenschappen” die de zogenaamde persoonsgebonden materies beheren. Maar ook de gemeenschappen zoeken een afbakening, want in beide is de Staat een territoriaal afgebakende eenheid waarbinnen wordt gestreefd naar identiteit, naar assimilatie, naar een ééngemaakt volk. De natiestaat, en bij ons dus de gemeenschapsvorming, steunt op een narratief van een gedeeld verleden, van een traditie en een historische continuïteit. Die leveren een eigenheid op. Representatieve democratie en nationale kunsten blijven in die container gevangen: ze dienen zowel de interne diversiteit en dynamiek uit te drukken als de continuïteit van de instellingen te garanderen. Ze steunen op een zelfbeschikking, op een soevereiniteit, weliswaar binnen de landsgrenzen. Het land wordt de politieke horizon, niet de stad en niet de wereld. Dat bedoelt Wallerstein wanneer hij spreekt van een “multiple society paradigm”, de veronderstelling dat er evenveel samenlevingen zijn als er landen zijn. Dat is wat De Wever zegt wanneer hij spreekt over het België met twee democratieën. En dat verklaart ook hoe en waarom de moderne (sociale) wetenschap in essentie nationaal blijft[7].
In dat verhaal worden stad en stedelijkheid als uitzondering voorgesteld. Teveel diversiteit, teveel vrijheid, teveel complexiteit, teveel onzuiverheden, teveel studenten en artiesten, teveel ongeregeld... De stad blijft hoogstens een plaatselijke uitdrukking van het land. Maar met een “teveel” aan multicultuur, een “overschot”, een “surplus” . De natiestaat is in feite een suburbane of landelijke reductie, een opvatting over het samenleven die de complexe stedelijkheid in vraag stelt. Ze blokkeert ons inziens een nieuw emancipatorisch project. Daarom stellen we stedelijkheid als een postnationale vorm van samenleven voor en plaatsen we het tegenover het heersende nationalisme. Daarom denken we dat de tegenstelling stad-land nog even zal toenemen. En dat is geen productieve ontwikkeling. Daarom moet de stedelijke revolutie ook steeds een project en een synergie voor en met het ommeland inhouden. Het gaat dus om de metropool.
De spanning tussen stad en staat blijkt inderdaad nog niet helemaal opgeklaard. Want ondanks dat groot stedelijk verleden blijven onze elites, vooral in de zuidelijke Nederlanden, anti-stedelijk. Ziehier het credo van Herman van Rompuy (1984:43): “De stad is de grote bewerker geweest van de geestelijke en ruimtelijke ontworteling, waarvan de religie één van de belangrijkste slachtoffers is geworden. Er bestaat geen stad voor de mens. De stad zal altijd de vijand van het menselijke zijn.”[8] Socialisme en secularisatie als grootste bedreiging van de beschaving. Dat is de stem van de Vlaamse christendemocratie die tot laat in de jaren 1970 de toon zette in Vlaanderen. In haar diepste kern is die stem gevormd door een rechts solidaristisch denken uit het interbellum dat ook de Vlaamse beweging heeft gevormd[9]. Het is binnen die dominante opvatting dat de verlate industrialisatie, een eind na de Tweede Wereldoorlog, zich voltrok. Met de expansiewetgeving van 1959 werden buitenlandse investeringen, vooral Duitse en Amerikaanse, aangetrokken. Het zwaartepunt van de Belgische economie verschuift naar het noorden, waar land en een goedkope arbeidskracht beschikbaar zijn. De verouderde negentiende-eeuwse industrie in het zuiden, in de greep van de Société Générale, geraakt steeds meer achterop. Dat is de materiële basis voor de latere staatshervormingen[10].
Industrialisering had in de negentiende eeuw voor een nieuwe verstedelijking gezorgd. De nieuwe economie vestigde zich rond de middeleeuwse kernen. De stad groeide. Het omliggende platteland zorgde voor de nieuwe arbeidskracht. En daar, in de arbeiderswijken, groeide ook de nieuwe arbeidersbeweging en de strijd voor sociale rechten. Samen werken en ook samen wonen leverde de sociale basis voor een nieuwe samenleving. De liberale vrijheidsopvattingen werden aangevuld met de wat achtergestelde principes van de Franse revolutie: gelijkheid en solidariteit. De landelijke resten van het ancien regime werden opgenomen in de industriële moderniteit en daarbij werd naastenliefde binnen de geloofsgemeenschap vervangen door sociale solidariteit en herverdeling binnen de staat. En dat was een uitdaging, zeker voor een Belgisch kapitalisme dat was gebouwd op het compromis tussen liberaal ondernemerschap en kerkelijke gemeenschapsvorming. De nieuwe arbeidersbeweging kwam roet in het eten gooien van het Belgisch anti-orangistisch monsterverbond. Zo, via de industriële as van het zuiden, was Wallonië in handen gekomen van “de socialisten”.
Dat wilden de Vlaamse elites in die naoorlogse jaren vermijden. De wederopbouw steunde op het Sociaal Pakt van 1944, basis van het fordistisch model van de welvaartstaat: een politiek van economische groei waarin de stijging van de arbeidsproductiviteit ook wordt omgezet in stijgende levenstandaard, hogere lonen en meer vrije tijd voor de arbeiders zelf. Nieuwe industrie en modernisering in Vlaanderen, zeker, maar niet ter versterking van de steden. De nieuwe industrie kwam er op perifere industrieterreinen, “in the middle of nowhere”. Ze waren ook niet bedoeld als nieuwe urbanisaties, niet als woongebied, ze bleven zonder diensten... De arbeiders werden dit keer niet aangezet bij hun werk te gaan wonen. Agrarisch Vlaanderen werd verkaveld. Met de wetten De Taeye (1948)[11] stuurde het overheidsbeleid aan op eigendomsverwerving, met name op eengezinswoningen op aparte kavels, weg van compact wonen. En in een land zonder enige vorm van ruimtelijke ordening werd zo de basis gelegd voor lintbebouwing, nevelsteden met zijn suburbane mentaliteit ook. Met de Wet Brunfaut (1949) namen de sociaaldemocraten het dan misschien wel op voor sociaal wonen, maar bij voorkeur ook in tuinwijken en residentiële buitengebieden. Ook voor hen was het beter buiten de stad. De welvaartstaat en de stijgende levenstandaard gingen dan ook gepaard met een omvangrijke stadsvlucht. De oude arbeiderswijken werden nauwelijks gerenoveerd en overgelaten aan nieuwkomers en starters, en weldra aan de migranten, de “gastarbeiders”. Daarom ook is er vandaag zoveel oplapwerk nodig in het stedelijk weefsel. Kortom, de naoorlogse modernisering werd gedragen door een antistedelijke mentaliteit, sterk individualistisch, gebonden aan de streek van oorsprong eerder dan aan de nieuwe werkplek, argwanend voor nieuwkomers en verschil, sterk etnocentrisch dus. Kleinstedelijk Vlaanderen.
Dat is nog steeds het overwegend beeld. Het leidt tot onoordeelkundig landgebruik, manke woonmilieus en een groot tekort aan open ruimte. Het intensieve woon-werkverkeer steunde eerst op buurtspoorwegen, op openbaar vervoer en dan snel op individuele automobiliteit. Vandaag staan onze duizenden pendelaars uren in de files. Verspreid wonen leidt ook tot een inefficiënt en duur openbaar vervoer dat moeilijk een alternatief kan vormen voor de auto. Ondanks de files en de slechte luchtkwaliteit blijft een betekenisvolle modal shift quasi onhaalbaar. Het leidt ook tot een fiscale scheeftrekking omdat de pendelaars hun inkomen in de stad verdienen, maar hun (lagere) belastingen in de voorstad betalen. Residentiële gemeenten hebben soms meer geld dan productieve stadsgewesten. De centrumsteden verliezen daardoor ook hun rol als openbaar forum, als maatschappelijke ontmoetingsplaats, als innovatiefabriek. Ze richten zich vooral op de koopkracht van hun suburbane gebruikers eerder dan op de zwakke draagkracht van hun armere bewoners. De ruimtelijke ordening van onze samenleving is een onderlegger voor heel wat premoderne kenmerken die als “eigenheid” worden voorgesteld.
Het bepaalt ook de politieke mentaliteit die eerder miljarden investeert in 770.000 bedrijfswagens (waaronder bijna een half miljoen salariswagens) dan in degelijk openbaar vervoer, die een woonbonus voorziet voor eigenaars en achterloopt in sociale woningbouw of huursector. De nog steeds niet voltooide scheiding tussen Kerk en Staat maakt daar deel van uit en zorgt ervoor dat nog vele aspecten van de sociale reproductie, zoals onderwijs en zorg, gedomineerd zijn door één zuil. Er wordt weggekeken van vergelijkend onderzoek waarin wordt getoond hoezeer die Vlaamse tijdruimte, gericht op erg particulier gezinsleven en een scheiding tussen wonen en werken, ook zorgt voor het sluipende “eigen volk eerst”-gif. Het is immers eerder het wonen in de streek van afkomst dat de mentaliteit regelt dan het werken in een meer gemengde omgeving. Daarom is er, alle wetenschappelijk studies en experten-rapporten ten spijt[12], ten gronde niets aan het beleid veranderd. Hoe paradoxaal het ook moge klinken: de Vlaamse hegemonie, het Vlaams nationalisme zelfs, is de rechtstreekse voortzetting van het Belgicistische historisch blok tussen een premoderne kerk en een industrieel liberalisme. De vrije onderneming binnen een landelijke cultuur. Het socialisme heeft er in feite nooit voet aan de grond gekregen.
Intussen is de wereld wel blijven verder draaien natuurlijk. Ons eigen academisch werk van de laatste decennia heeft gepoogd de zeer diepgaande transitie naar een totaal andere tijd onder de aandacht te brengen[13]. Laten we het argument en de belangrijkste vaststellingen hier nogmaals kort herhalen.
In het begin van de twintigste eeuw woonde tien procent van de mensheid in steden, zo’n 220 miljoen. Ondertussen is dat al meer dan de helft. En in de economisch meest ontwikkelde continenten meer dan tachtig procent! Weldra vijf miljard mensen. Globalisering is ook verstedelijking. Dat gebeurt vooral in grotere steden. In 1900 waren er 11 steden met meer dan een miljoen inwoners. In 1950 telden alleen Londen en New York meer dan 8 miljoen inwoners. In 1960 waren er al 166 steden van meer dan een miljoen inwoners, en 19 van meer dan 5 miljoen. Nu loopt het aantal miljoenensteden naar de 600, 15 zijn al met meer dan 20 miljoen. Weldra tellen we wereldwijd meer dan dertig megapolen van meer dan 10 miljoen inwoners. Vooral in de onderontwikkelde landen. Meer dan een kwart miljard Chinezen trokken de laatste jaren van het platteland naar de stad. Wanneer we in 2030 zowat 750 steden hebben van meer dan een miljoen inwoners, dan liggen er daarvan 150 in China. Europa is met haar oude stedelijkheid wat kleiner behuisd al zijn er al 70 metropolen van meer dan een miljoen inwoners. Steden zijn hier meestal klein of middelgroot: zo’n 52 tussen 500.000 en 1 miljoen, bijna 500 van meer dan 150.000. Mensen worden steeds meer stadsdieren! De groei van de steden betekent ook zeer veel nieuwkomers. En vooral dat zal het samenleven grondig veranderen, omdat het leven in de stad helemaal anders is dan dat in een landelijke of voorstedelijke context. En dat moeten we als mensen nog leren.
De stad is immers op twee manieren structureel verschillend van een land: ze leeft in een andere ruimtelijke orde en de interne cohesie werkt anders. De mondialisering is in feite een diepgaand proces van herschaling[14]. De wereld wordt één grote markt. Staten zijn daarin niet langer bij machte hun gebied volkomen zelfstandig te reguleren. De politiek wordt gestuurd door concurrentie en financiële markten. En die opereren niet alleen op een andere schaal, maar ook in een andere ordening. Binnen dat wereldsysteem verschuiven de geopolitieke verhoudingen: de oude wereld verliest aan invloed, de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India, China) komen op en zoeken regionale allianties, de wereldpolitiek wordt polycentrisch en vooral grootschaliger. Noties als de eerste, de tweede en de derde wereld verliezen betekenis. Het is niet meer evident om te spreken van noord-zuid verhoudingen, van rijke en arme landen, van een duidelijke kern-periferie structuur. Er zijn vandaag meer middenklasse consumenten in landen als India of Brazilië dan in de Europese Unie. Alle “werelden”, ook de zogenaamde vierde wereld, ontmoeten elkaar in bijna elke grote stad. Ze zorgen voor een interne sociale spanning. In die nieuwe wereldorde spelen grote stedelijke agglomeraties aldus een hoofdrol en verliezen natiestaten hun regulerend vermogen.
Dat alles creëert een andere ruimtelijke structuur. De wereld die in de negentiende eeuw is vormgegeven bestaat uit landen, als puzzelstukken samengelegd over de gehele aardbol. Overal een land en nergens een overlapping. Samenleven en economie – zo wordt nog steeds gedacht – worden vooral geregeld binnen de landelijke containers en die verhouden zich dan in “internationale betrekkingen”. En ook de arbeidersbeweging die opkwam voor mondiale solidariteit zag dat als een “inter-nationale”. Vandaag wordt die “space of places” (de ruimte van plaatsen) overspoelt door de “space of flows” (de ruimte van stromen)[15]. De mondiale verbondenheid verloopt namelijk eerder in een netwerk van stromen, verknoopt in de grootstedelijke gebieden, in een netwerk van “global cities”[16]. Het stedennetwerk van weleer neemt het op sommige punten over van de internationale betrekkingen tussen natiestaten. En in die beweging pogen de steden zich ook te positioneren, niet slechts als plaatsen in een land, maar ook als polen in de wereld van morgen. Steden van enig belang moeten zich wat losmaken van hun land om dichter bij de wereldorde te komen. De concurrentie is groot. Ze moeten zich reppen om hun industrieel verleden om te bouwen tot een postindustriële toekomst. Steden zijn dus niet langer alleen plaatsen in een land, met een eigen hinterland. Ze zijn ook knooppunten in grensoverschrijdende netwerken[17].
De eengemaakte Europese markt vertoont in feite ook die structuur. Er zijn sterk verdichte en performante metropolen die het centrum van het systeem bepalen. Het gaat om de bekende “blauwe banaan”, zo genoemd omdat het op satellietbeelden de blauwe schijn van het overdadig licht laat zien. Het gaat om een gebied gaande van zuid Engeland, over de Lage Landen en het Ruhrgebied tot Beieren en Noord-Italië. In dat gebied, minder dan één vijfde van de oppervlakte, is ruim zestig procent van de bevolking en drie kwart van de economische activiteit geconcentreerd. Die “core” (kern) bepaalt de arbeidsproductiviteit, de concurrentiecapaciteit, de connectiviteit met de wereldmarkt. De periferie – het Middellandse zeegebied of Oost-Europa – moet zich aan die normen aanpassen. Daarom investeren ze zeer veel in hun grootstedelijke kernen om deze in de netwerking te houden, ook al betekent dat ook een verarming van hun rurale gebieden. En dat op zijn beurt is een motor van voortdurende migratie naar de steden. De Europese Unie wordt steeds meer een verknoopt metropolitaans netwerk. En toch overheerst de publieke voorstelling van een verbond van zelfstandige lidstaten, elk met een eigen vlag, cultuur, taal, traditie en leefwijze. Het nationale verhaal blijft dominant en versluiert de werkelijke interacties. Dat is uiteindelijk ook de kern van de Europese crisis. Er is een reële continentale eenmaking, maar die blijft gevangen binnen de nationale mentale kaarten. Alles wat met sociaal culturele reproductie te maken heeft blijft in nationale handen. Geen Europese universiteit, geen artistiek beleid, geen culturele politiek, geen media, nauwelijks symbolen... Is het dan te verwonderen dat bij de minste nationalistische of protectionistische opstoot de constructie zelf wankelt? Na zestig jaar integratie blijft de EU buiten de burger staan: wij en Europa, wij de Fransen en Europa, wij de Duitsers en Europa... Landen schermen zich af, steden openen zich.
De band met een grensoverschrijdend hinterland verandert ook de natuur van het stedelijk samenleven. Steden worden steeds meer divers en groeien steeds meer door nieuwkomers en migranten. Die laten niet langer hun geboortegrond achter om zich in een land van aankomst te vestigen. Die kunnen via satellietantennes en sociale media verbonden blijven met verschillende plaatsen tegelijk. Volgens het World Migration Report wonen één vijfde van alle migranten in de 20 belangrijkste steden van de wereld. Neem nu Brussel, de meest kosmopolitische stad van Europa, de tweede meest diverse stad van de wereld (na Dubai). Er wonen mensen van 182 nationaliteiten. Ze maken één derde van de bevolking uit. Ruim 270.000 Brusselaars komen uit landen van de EU. Van de twee derden bewoners met Belgische identiteitskaart heeft de helft een migratieachtergrond. Slechts 44 % van de Brusselaars zijn ook als Belg geboren. Een stad aldus gemaakt door de gehele wereld. En die grote diversiteit leidt zeker tot vele gemeenschappen, etnisch, religieus of linguistisch-cultureel, maar ook tot een grote vermenging. Dat zien we uit het taalsociologisch onderzoek van onze collega Rudy Janssens[18]. Maak je een foto van het gemiddeld taalgebruik in de stad dan is het Frans nog het sterkst aanwezig maar slechts in 47 % van de gevallen, gevolgd door 16 % Engels, 13 % Nederlands en dan vele andere talen. Vraag je naar het taalgebruik thuis dan zijn slechts 5,4 % van de huishoudens eentalig Nederlands en 33,6 % eentalig Frans. In 32 % van de gezinnen wordt thuis geen van de nationale talen gesproken en in de overige worden ze gecombineerd met andere talen. 61 % van de huishoudens zijn dus taalgemengd. Dat toont alvast de grote afstand tussen de reële sociologie van de stad en de institutionele organisatie die socialisatie via twee eentalige cultuurgemeenschappen voorstaat.
Het onderzoek naar de Brusselse case heeft ons inzicht verschaft in die polariteit tussen stedelijkheid en nationaliteit. In dezelfde paar decennia heeft het land zich nieuwe staatsstructuren gegeven op basis van de negentiende-eeuwse nationale principes, terwijl de stad is verveld van een bi-communautaire Belgo-belgische hoofdstad tot een multiculturele kleine wereldstad. Hier staat de grote stedelijke diversiteit haaks op een zich hervormende natiestaat. We gaven al aan dat het nationaal project steunt op een verhaal van een gedeeld verleden dat omgezet wordt tot traditie en identiteit. Het is binnen die verbeelding dat politieke en culturele representatie wordt vormgegeven. Zowel de representatieve democratie als de culturele dynamiek blijven hangen binnen de (min of meer open) grenzen van de nationaliteit. En vanuit die mentale kaart wordt ook een fysiek territorium begrensd. Dat is de horizon van de taalgemeenschappen. En we zullen later ook argumenteren dat de liberale politieke filosofie, belangrijkste maatschappelijk referentiekader voor de moderniteit, ook gevangen blijft in deze nationale afgrenzing van gemeenschappelijkheid.
In een stad als Brussel fungeert dat nationale model als een glazen plafond. Zich integreren in een gedeeld verleden is moeilijk, zeker als dat bovendien institutioneel al op twee manieren wordt aangeboden. In deze stad worden er twee communautaire inburgeringstrajecten voor nieuwkomers aangeboden. De overgrote meerderheid van de bevolking heeft daarenboven geen gedeelde wortels. De stadsbewoners komen vooral van elders. Sociale cohesie zal hier dus moeten worden aangeboden als een toekomstbeeld, als lotsverbondenheid, als een project. Een land steunt op een nationale geschiedenis, op een gedeeld verleden. Een stad moet een lotsverbondenheid in de toekomst projecteren. Hier komt de samenhang uit een visie, een project. En zo’n stadsproject heeft (nog) geen sterke traditie of identiteit. Hier overweegt juist de hybride, de mengvorm, het samenbrengen van verschillende elementen. Dat is wat tot uiting komt bij een Zinnekeparade of in een Kunsten Festival des Arts. In de stad overweegt de onzuiverheid, de ambivalentie, het zoeken als creatieve energie. De crisis van de representatieve democratie is bij uitstek in stedelijke context voelbaar. Participatie en coproductie staan er vooraan op de agenda. En tenslotte is de stad eerder een samenspel van netwerken dan een afgelijnd territorium. Een stad is geen land. En vermits de Brusselse instellingen door de opeenvolgende staatshervormingen zijn geproduceerd in functie van de Belgische communautaire evenwichten wordt regelmatig duidelijk hoe weinig ze zijn aangepast aan de complexe realiteit van een kleine wereldstad. Dat is niet in de eerste plaats omdat Vlaamse of Franstalige partijen er een andere mening op na houden. Dat is vooral omdat de Belgische staatsstructuren weigeren Brussel als stadsgewest te zien. Brussel staat dicht bij de wereld en is het symptoom van de onaangepaste Belgische staatsvorm.
Bij uitbreiding is hetzelfde spanningsveld voelbaar op wereldvlak. Door de neoliberale mondialisering zijn de constructiefouten van het industrieel ontwikkelingsmodel ten volle aan het licht gekomen. De globalisering is politiek doorgebroken vanaf 1989 met de val van de muur en de implosie van het Oostblok. De ideologische en economische richting was al aangegeven doorheen de verkiezing van Margaret Thatcher en Ronald Reagan in 1979 en 1980. Hun monetaristische koers werd de kern van een “pensée unique” die ook werd overgenomen door de zogenaamde Derde Weg in de sociaaldemocratie. En daarmee werd elke vorm van politiek gereguleerde marktwerking, zowel de planeconomie als het fordisme, afgezworen. Onder het mom van een vrije marktwerking werd de wereldeconomie de facto overgedragen aan de grote private spelers, eerst de productieve multinationals en vervolgens vooral de financiële wereld. Elke regulering werd vanaf dan ondergeschikt aan de concurrentiecapaciteit en het investeringsklimaat. Het democratisch debat verwaterde tot wat geschuif met technieken en maatregelen. Geen discussie meer over het maatschappelijk project. Het einde van de geschiedenis als het ware. In zekere zin het einde van de politieke democratie die sommigen ook postpolitiek noemen[19]. De neoliberale mondialisering heeft ook de steden onleefbaar gemaakt.
Die lange beweging van deregulering en vermarkting op wereldvlak heeft nare gevolgen. Er zijn drie grote planetaire systemische uitdagingen aan te duiden. De uitdagingen moeten systemisch worden genoemd omdat ze alle drie neigen naar onomkeerbare omslagpunten, naar “points of no return” die planeet en mensheid in een structureel andere context zullen brengen.
Ten eerste is er ons totaal verstoorde relatie met de natuur. De industriële samenleving en het kapitalisme hebben het mondiale ecosysteem aan de rand van de afgrond gebracht. De economie rekent op ongelimiteerde groei, ver boven de draagkracht van de planeet. Dat leidt tot uitputting van grondstoffen. De vergelijkingen in ecologische voetafdruk spreken duidelijke taal[20]. Als de beschikbare biocapaciteit per persoon, de mondiale hectare, op 1,8 ha wordt geraamd, dan vraagt de huidige wereldeconomie 2,7 ha per persoon. De rijke continenten verbruiken natuurlijk meer dan de arme: Noord-America 7,10 ha, Oceanië 5,4 ha, Europa 3,5 ha, Latijns America 2,6 ha, Azië 1,8 ha en Afrika 1,4 ha. Per land zijn de verschillen nog groter: de Verenigde Arabische Emiraten staan aan de top met 10,7 ha, dan volgt de VSA met 8 en zo loopt het af tot bijvoorbeeld India met 0,9 ha. België staat in de top tien met 7,5 ha per inwoner! En toch staat de duurzame transitie niet erg hoog in het beleid. Op alle uitdagingen scoren we zeer slecht: natuurbehoud, pollutie, verstoorde voedselproductie, energievoorziening, afnemende biodiversiteit.
Ook op de alom in het oog springende klimaatuitdaging. Op dit moment stoten we wereldwijd zo’n 40 miljard ton CO2 per jaar uit. Dat is 60 % meer dan in 1990! Ondanks de Kyotoakkoorden en andere klimaatafspraken. Het beleid blijft schroomvol en weinig bindend. Het gaat zelfs in tegengestelde richting wanneer men de drastische bezuinigingen bij NMBS en De Lijn naast de 4 miljard fiscale steun voor bedrijfswagens legt. Of de woonbonus voor verkavelings-Vlaanderen afweegt tegen het tekort aan betaalbare huurwoningen. Steeds meer stemmen in wetenschappelijke kringen voorspellen dat de klimaatdoelstellingen niet zullen worden gehaald en dat we ons moeten voorbereiden op een onomkeerbare opwarming. Zoals Al Gore al zegde: het falend beleid maakt van de klimaatuitdaging vandaag een gezondheidsprobleem. Een chronische ziekte als het ware.
De dringende nood aan vermindering van onze voetafdruk en aan een duurzame ecologische toekomst staat immers haaks op de heersende economische logica en gezien de productivistische radicalisering van het beleid vallen beiden steeds moeilijker te verzoenen. Het concreet uittekenen van een duurzaam en sociaal ecosysteem met duidelijke strategische doelstellingen over infrastructuur, energiebeleid en voedselplanning, water- en luchtbeheer, mobiliteit, huisvesting, collectieve infrastructuur, e.d. blijft op de agenda staan maar zal een meer substantiële ommezwaai vergen.
Een tweede mondiale systeemuitdaging is de strijd tegen de sociale ongelijkheid, die wereldwijd is toegenomen en onmenselijke niveaus heeft bereikt[21]. Twintig procent van de wereldbevolking bezit drie vierden van alle rijkdom. Veertig procent van de mensheid moet het met 5 % van de rijkdom stellen! De helft van de wereldbevolking leeft op 2,5$ per dag, 80 % zit onder de 10$. De acht rijkste mensen bezitten evenveel als de armste 3,6 miljard! Wie kan vandaag nog zeggen dat er geen structureel probleem is met de concentratie van rijkdom bij enkelen en de verarming van de meerderheid? Dat is ongetwijfeld een ethisch probleem. Maar het is ook een structureel economisch probleem, een financiële tijdbom. Die ongelijkheid verwekt immers ook een zeer ongelijke verdeling van de koopkracht. In een markteconomie wordt alleen een aanbod ontwikkeld voor solvabele vraag. Dat betekent ook dat de economie steeds meer verschuift naar de rijkste groepen. Dat heeft al gezorgd voor een overmatige ontwikkeling van luxeproductie gecombineerd met een grote publiciteit voor sterrendom en opzichtige verspilling. Dat leidt tot uitspattingen in immobiliën, luxejachten, juwelen, tot in de mercato van de voetbalsterren. Een belangrijk deel van de economie draait nu echter op de financiële sector die zelf steunt op uitdeinend krediet. Dat leidt tot een zeer grote publieke en private schuldenlast, die aan de huidige matige groeicijfers en stagnatie van inkomens, onmogelijk volledig zal worden afgelost. Dat heeft al geleid tot de crisis van 2008. En dat leidt er verder toe dat de banken er in de eerste plaats moeten voor zorgen dat elke groei gaat naar schuldaflossing en dus niet naar sociale herverdeling. De voortdurende dreiging tot implosie van de financiële bubbel zet elk beleid en elke groei onder de curatele van de banken.
Decennialang heeft men het model verdedigd van de vrije onderneming die rijkdom zou produceren, die dan achteraf via fiscaliteit zou worden herverdeeld. Aan de grond van het naoorlogse sociaal contract ligt enerzijds de erkenning van het private ondernemerschap en anderzijds de uitbouw van een sociaal stelsel naast de economie. Om die groei-economie in stand te houden na de Golden Sixties heeft men steeds meer geprivatiseerd, geliberaliseerd en gedereguleerd en is er van sociale herverdeling nauwelijks nog iets in huis gekomen. Economische groei en sociale vooruitgang zijn nu gedissocieerd van elkaar. Zonder verarming en uitsluiting van een deel van de bevolking kan dit economisch model niet overleven.
En ten derde zet de sterk toegenomen diversiteit de oude samenlevingsmodellen onder druk. Steden groeien dankzij nieuwkomers, binnen- en buitenlandse migranten en kweken een verregaande arbeidsdeling en diversiteit in leefstijlen. Vandaag stevent de stedelijke samenleving af op een toestand van superdiversiteit, waarin weliswaar verschillende gemeenschappen en religies aanwezig zijn, maar elk met een toenemende interne verscheidenheid, met hybride mengvormen en vooral zonder dat één dominante richtinggevende gemeenschap erin slaagt de verschillen te integreren of te assimileren. Zoals hoger al aangegeven: Samenlevingsopbouw gebeurt er niet via (één) gemeenschapsvorming, maar via een gedeeld burgerschap, zeker wanneer de verscheidenheid groot is.
Samenleven op basis van verschil staat haaks op het “eigen-volk-eerst” beginsel, ook in de mildere versie van “onze normen en waarden”. Dat zet de natiestaat onder druk. Het “volk” als politieke actor moet immers “wederopgebouwd” worden en dat op basis van grote diversiteit. Die wordt in de eerste plaats toegeschreven aan migranten van recente datum, aan nieuwkomers. Veelal wordt vergeten dat migratie sterk gereguleerd is en dat de meeste landen er vrij restrictief mee omgaan. Het gros van de zogenaamde “vreemdelingen” zijn in feite de autochtone nakomelingen van migranten. Nieuwkomers, zoals bij gezinshereniging, of interne migratie binnen een land of binnen de Europese Unie, of expats met een arbeidscontract zijn in overgrote meerderheid legale en legitieme inwoners. Er is nu natuurlijk het heel zichtbare fenomeen van de asielzoekers: 21 miljoen internationaal en 36 miljoen binnenlandse vluchtelingen. Dat is het hoogste cijfer sinds de Tweede Wereldoorlog[22]. Maar ondanks de heisa is de groeiende diversiteit niet in de eerste plaats het gevolg van echte migranten die slechts een klein percentage van de bevolking uitmaken. De verschillen worden groter vooral door de niet acceptatie van de kinderen van de migranten. Het gaat ook om de gevolgen van verregaande secularisering en consumptiecultuur gesteund op modes en stijlen. Ook dat heeft bijgedragen tot de superdiversiteit. Hoe dan ook, tradities en gedragsregels zijn niet meer vanzelfsprekend en moeten dus deel uitmaken van democratische besluitvorming. Vooral in de stad is die culturele uitdaging voelbaar[23].
Maar hoe dan die cultuur te bepalen? Wat zijn dan die “normen en waarden”, die “onze manier van leven” bepaalt. Vanwaar komt dat vermeende gedeelde repertorium dat zo anders is elders? Om dat te begrijpen volgen we de onderzoekstraditie van de Britse cultuurstudies. Zij waren de eersten om de cultuurstudies uit de faculteiten Letteren en Wijsbegeerte, de kunst- en mediawetenschappen, te verbinden met de sociale wetenschappen, de sociologie en de antropologie. Daaruit kwam een analytisch kader voort met drie registers[24]. Het dagelijks leven bestaat uit een zekere regelmaat van sociale praktijken, elk met hun tijdruimte en bepaalde regels en omgangsvormen. Dat leidt tot een “way of life” en een “structure of feeling”. Zo krijgt de dagelijkse cultuur vorm waarin het leven van sociale groepen, van “gemeenschappen” wordt geregeld. Het gaat veelal om verscheidene subculturen. Een eerste register steunt op gedeelde ervaringen, het echte samen leven dat een zeker wereldbeeld oplevert. Een tweede register bestaat uit het documenteren van die culturele praktijken die referenties opleveren, artistieke en culturele producten, instellingen en beelden... Dat is in feite de culturele sector. Die produceert een hele reeks artefacten die al dan niet bijdragen tot de zingeving van de praktijken en ervaringen: theater, film, literatuur, design, architectuur, reclame, media... Het derde register bestaat uit de “selectieve traditie”. Het gaat om een selectie uit de gedocumenteerde cultuur, om die elementen die dienen voor de algemeen maatschappelijke samenhang, voor de culturele traditie en identiteit. Hier poogt men een repertorium samen te stellen als een algemeen referentiekader voor iedereen: het nationaal monument, de feestdagen en parades, enkele auteurs en boeken, een bloemlezing, een vlag en enkele symbolen, het nationaal gerecht...
Het nationale project steunt op een vrij organische wisselwerking tussen de drie registers, waarin het dagelijks leven een aangepaste en zingevende culturele spiegel oproept die dan op zijn beurt wordt samengevat in een verhaal van “onze manier van leven”. De stad wordt in zo’n verhaal veelal als marginaal weggezet, met teveel diversiteit, teveel uitzonderingen, teveel onregelmatigheden. De nationale identiteit is landelijk en moet zeer verschillende territoria verenigen. Zowel de groei van de steden als de mondialisering van informatie, media en migratie heeft die nationale bubbel doorprikt. Vandaag hebben migranten, media en ook de groei van leefstijlen en subculturen vele “selectieve tradities” , vele alternatieve identiteiten aangeleverd. Dat is wat we multicultuur noemen. Meer nog, elk van die culturele groepen is voldoende groot om zichzelf te reproduceren. En binnen elk van die gemeenschappen ontstaat dan opnieuw differentiatie. En zo ontstaat de “superdiversiteit”[25]. Alleen nationalisten of andersoortige fundamentalisten geloven nog dat de sociale samenhang moet steunen op één enkele culturele identiteit.
En dus moet in de stedelijke orde de gemeenschapsvorming worden onderscheiden van de samenlevingsopbouw. Een stad kent natuurlijk gemeenschappen, groepen op basis van taal, geloof, cultuur of afkomst. Die groepsvorming kan, maar onder de voorwaarde dat elke groep – ook de autochtone groep – er zich van bewust blijft dat er steeds een Ander zal zijn, een radicaal verschil, dat niet kan worden geassimileerd. Geen enkel van de gemeenschappen – ook niet de nationale gemeenschappen – kan pretenderen voldoende in huis te hebben om de samenleving vorm te geven. Samenlevingsopbouw zal dus intercultureel, interreligieus, intercommunautair moeten zijn. Samenleving zal zich moeten losmaken van één enkele culturele referentie. Samenleven is een juridisch en een politiek project. Taal is er niet automatisch cultuur. Cultuur is er niet automatisch levenswijze. Ziedaar waarom stad en stedelijkheid een postnationale visie in zich dragen. De moderniteit bedacht de scheiding tussen staat en religie, de stadsstaat moet politiek en cultuur van elkaar loskoppelen. Daartoe moeten de nationale en gemeenschapsculturen opgaan in een veelvormige stadscultuur. Die vormt de context voor een democratische en coöperatieve lokale overheid.
De drie genoemde breuklijnen zijn belangrijke wereldwijde uitdagingen. Ze vragen om een radicale omslag, om een echte breuk met het verleden, om een herziening van enkele basispremissen. Het gaat niet langer om een ‘betere’ ‘afstemming’ van drie afzonderlijke sferen – de economie, het sociale, het milieu – maar om het uitdenken van een nieuw, echt geïntegreerd ontwikkelingsmodel. De drie uitdagingen – een duurzaam en sociaal menselijk ecosysteem, de uitbouw van een toegankelijk gemeengoed en de uitwerking van een kosmopolitische samenleving – vallen samen in een strategisch toekomstproject. Dat is de overgang die moet worden gemaakt. Dat is de kern van een nieuw maatschappelijk project. En gezien de omvang van de uitdagingen is het nogal dringend zo’n nieuw project op de sporen te krijgen.
Hiermee komen we terug op ons centrale argument: zowel om objectieve als om subjectieve redenen zijn steden en metropolen de eerste betrokkenen bij deze uitdagingen. Zoals hoger aangegeven leeft de meerderheid van de mensen in steden, worden die steden alsmaar groter en dragen ze de nieuwe economie. Daarenboven vormen steden en metropolen ook de knooppunten van de netwerken van “flows” in het wereldsysteem. De stad staat dichter bij de wereld. En dat verklaart ook waarom een stedelijk beleid veelal pragmatischer omgaat met globale uitdagingen. Voor een stad gaat de klimaatuitdaging zeer concreet over mobiliteit, files, luchtkwaliteit, energie. De sociale ongelijkheid gaat over een zeer concrete sociale geografie, over arme buurten, over collectieve voorzieningen, over veiligheid en criminaliteit. En superdiversiteit stelt de stedelijke kunst en cultuur, of het onderwijs, of het sociaal werk voor specifieke uitdagingen. Nationale politiek is nogal ideologisch en op concurrentiecapaciteit gericht. Stedelijke politiek moet complexe maar concrete problemen aanpakken. Het illustreert de spanning tussen de nationale staat en de steden waarop het centrale argument van Benjamin Barbers If mayors ruled the world[26] steunt.
Barber was een politieke wetenschapper en activistisch verdediger van een vernieuwde democratie. In het midden van de jaren negentig schreef hij een ophefmakend boek[27] waarin hij uiteenzette hoe de neoliberale globalisering en de opkomst van religieus en nationalistisch fundamentalisme twee kanten zijn van de dezelfde medaille. Geen van beide is in democratie geïnteresseerd. Vandaar zijn zoektocht naar een nieuwe basis voor democratie in een “interdependent world”. In 2008 organiseerde het Brusselse Kaaitheater een mondiale bijeenkomst onder het thema: The city as a commons in a divided world. Daar gaven we een inleiding onder de titel: Can the city save the world? Uit die ontmoeting ontstond een samenwerking die leidde tot Barbers bestseller over steden met als ondertitel: Dysfunctional nations, Rising cities. In dat boek wordt het project van een Wereldparlement van steden voorgesteld als tegenpool voor de internationale orde van nationale staten.
Het spanningsveld tussen stad en staat is niet langer een theoretische of analytische stelling. Steden en stedennetwerken houden zich hoe langer hoe meer concreet bezig met die uitdagingen. Zo zijn er C40-Cities rond klimaat, Cities for Mobility, Mayors for Peace, Metropolis (World Association of the Major Metropoleses), Unites Cities and Local Governments, Global network on Safer cities, Local Governments for Sustainability, Global Parliament of Mayors, enz. In Europa speelt Eurocities, onder het voorzitterschap van Gents burgemeester Termont, een groeiende politieke rol. Die netwerken zetten het internationaal overleg concreet onder druk. Zo kwamen meer dan 1000 burgemeesters in Parijs samen parallel met de COP21 onderhandelingen. Zo protesteerden steden en hun vertegenwoordigers in Quito op Habitat III tegen een UNO-conferentie waar stedenbeleid werd uitgewerkt door internationale organisaties en natiestaten zonder zeggenschap van de steden zelf. En toen VS-president Trump een restrictief asielbeleid afkondigde reageerden honderden steden met het alternatief van “sanctuary cities” (asiel-steden). Of nog: toen Trump de VS uit de klimaatakkoorden terugtrok, reageerden duizenden VS lokale overheden met een eigen engagement voor COP. Een Global Parliament of Mayors hield al zijn tweede zitting van 24 tot 26 september 2017 in het Noorse Stavanger. Het politiek project om steden een globale stem te geven naast de landen, was in 2016 opgestart met een eerste zitting in Den Haag. En in oktober 2018 volgt een derde zitting in Bristol. Dat betekent niet dat al die stedelijke initiatieven ook een progressief project dragen. Sommige zijn eerder een uitdieping van de marktlogica. Maar het betekent wel dat de lokale schaal, vooral wanneer ze wordt genetwerkt, aan mondiale of continentale politiek kan doen.
Die toenemende spanning tussen nationaal en stedelijk beleid wordt zichtbaarder wanneer landen opteren voor een restrictief gesloten beleid. De electorale geografie van het Brexit-referendum, of de Oostenrijkse of Franse presidentsverkiezingen, of de reacties op regeerbeleid in Hongarije of Polen, of nog de houding tegenover het beleid van Turkse president Erdogan, illustreren alle die tweespalt. Zelfs in Rusland haalt Poetin in Moskou nauwelijks een meerderheid. En ook de lokale verkiezingen in Nederland laten een verschillende politieke geografie zien in de steden en het ommeland.
Die ontwikkelingen onderstrepen het toenemend belang van een andere inzet, die de drie planetaire uitdagingen overkoepelt: de verdediging van de democratie. Het opzet van dit essay laat niet toe hierover in de diepte uit te weiden. De moderne staatsvorming en de latere democratisering zijn ontwikkeld binnen het raam van de natievorming. De representatieve democratie heeft de vorm van een natiestaat. De wereld is een systeem van natiestaten en wordt dus niet door de democratie maar door de diplomatie gestuurd. De UNO is geen parlement maar een intergouvernementele structuur. De EU is eerder een verbond van lidstaten dan een nieuwe samenleving. De naoorlogse ontwikkelingen in het Westen en vooral de neoliberale mondialisering hebben twee tendensen versterkt. Enerzijds is de constitutieve scheiding in het kapitalisme tussen economie en politiek uitgediept door een groei van de markt die steeds meer poogt te ontsnappen aan staatsregulering. De economie is het land ontgroeid. Anderzijds is binnen de staat de uitvoerende macht dominant geworden, waardoor de autoritaire verleiding ook sterker wordt. Landen worden steeds meer als bedrijven geleid. Beide tendensen werken een depolitisering in de hand en vergroten de kloof tussen burger en politiek. De representatieve democratie staat onder druk. De kern van het neoliberale discours, namelijk het onafscheidelijk verband tussen individuele vrijheid, markteconomie en democratie houdt niet meer stand. In vele landen gaat de verdediging van de markteconomie nu juist gepaard met inperking van vrijheden en democratie. Dat is de teneur van het recente verrijzen van een nationalistische en protectionistische politiek. En die hebben steeds een autoritaire of bonapartistische vormgeving.
In de stad laat de nood aan een hernieuwde democratie zich het duidelijkst voelen. De sterke verstedelijking en de superdiversiteit maken vertegenwoordiging er niet makkelijker op. Het stedelijk systeem is complex. Een hoger geschoolde bevolking, een volatiel kiespubliek en meer zelfstandige activiteit in de civiele maatschappij drijven discussie en contestatie op. Het kader zelf van de representatieve democratie verliest legitimiteit. We stelden hoger al dat een natiestaat, een land, gebouwd wordt op een vertoog van een gedeeld verleden, gedeelde tradities en identiteit, binnen een afgebakend territorium, waarvan de vertegenwoordigers gemandateerd zijn te zorgen voor politiek debat én continuïteit van de instellingen. In die opvatting steunt de samenlevingsopbouw op één gemeenschapsvorming, namelijk de natie als monoculturele nationale gemeenschap.
Wat dan te doen in een stedelijke omgeving met meervoudige culturen en talen, met vele godsdiensten, etnische of nationale gemeenschappen? Nationalisten kiezen voor het verdedigen van de autochtonen en het opleggen van integratie of zelfs assimilatie aan nieuwkomers. Maar wat dan te doen als de historische gemeenschap numeriek zwak staat, ja zelf een minderheid vormt? Of als ze zichzelf al opdeelt in twee taalgemeenschappen zoals in Brussel? Ofwel kiest men dan voor een sterke staat die met een autoritaire identitaire politiek en die democratische rechten afhankelijk maakt van voorafgaande culturele integratie of zelfs assimilatie. Dat is de lijn van het nationalisme. Ofwel ontwikkelt men een democratisch alternatief op basis van universele mensenrechten en van de reëel bestaande samenstelling van de bevolking. Zoals in het voorbeeld Brussel bestaat een stedelijke bevolking uit meervoudige verschillende delen. De samenhang kan niet worden afgeleid uit gedeelde roots of eenzelfde afkomst, want die zijn er niet. Bijgevolg moet een stadsproject het hebben van de lotsverbondenheid van de bewoners en werken aan een toekomstvisie. Dat vergt een politiek maatschappelijk project. Samenleven op basis van diversiteit projecteert de eenheid in een proces. De culturele diversiteit kan leiden tot gemeenschappenvorming, op voorwaarde dan dat dergelijke communautarisering niet leidt tot eenzijdige socialisering. Geen van de gemeenschappen kan ervan uitgaan voldoende symbolische en imaginaire elementen in huis te hebben voor de samenlevingsopbouw. Maar dat geldt dan ook voor de meer oorspronkelijke gemeenschappen. “Onze manier van leven” is niet langer een algemene regel. De zeer diverse stad kan niet aarden in een nationalistisch project. Assimilatie in de autochtone cultuur werkt niet. Men kan het verschil zien in de populaire sporten als voetbal: in de nationale ploeg spelen alleen “landgenoten”, in de stadsploegen supportert men postnationaal. Het nationaal gevoel is autochtoon, het stedelijk patriottisme overstijgt dat.
In een stad staat samenlevingsopbouw dus tussen de multicultuur in. Het is een intercultureel, interreligieus, interetnisch project. Vandaar ook dat grote superdiverse steden op gespannen voet leven met de centrale staat, vooral als die zich als paternalistische koster opstelt[28]. De stad vraagt om een actief burgerschap, om coproductie, om een participatieve democratie. De stad zoekt een omslag van “government” naar “governance”, een bestuur gesteund op brede publiek-private samenwerking. Het gaat om een hernieuwing van de principes van de democratie zelf[29]. De toegang tot de politieke democratie moet worden verbreed tot de meest universele mensenrechten en niet worden geconditioneerd door nationaal beleid gesteund op budgettaire of ideologische beperkingen.
Men spreekt nu ook veel over de digitale revolutie die onze manier van samenleven zal veranderen. De nieuwe technologieën kunnen leiden tot een “smart city”. Het is ongetwijfeld zo dat slimme stadstechnologieën kunnen worden ingezet in duurzaamheid en leefbaarheid. De promotoren spreken van sensoren, tags en actuatoren, camera’s, beacons, smartphones and wearables, apps, systemen en platformen. Ze dragen bij tot een betere monitoring ten dienste van mobiliteit, energieverbruik, veiligheid, bevoorrading, verlichting, enz. Maar een technologisch ondersteunde infrastructuur op zich maakt de stad nog niet slimmer. Geen. “smart city” zonder “smart citizens”. Indien goed ingezet en democratisch gecontroleerd kunnen de nieuwe technologieën vooral ingezet worden voor een betere informatie en participatie van de bevolking. Het gaat dan niet in de eerste plaats om een betere werking van de administratie, maar vooral om een betere wisselwerking met de bewoners en gebruikers. Op die manier kan controle en zeggenschap worden vergroot. Op die manier kan ook zeer snel worden geactiveerd en gemobiliseerd. De werking van de democratie kan veel horizontaler. Dat vereist natuurlijk een beleid dat niet gericht is op technische innovatie alleen, want dan vergroten de platformen alleen de greep van private spelers als Google, Facebook of Amazon[30]. Net om dat tegen te gaan dient het “smart-city”-beleid de digitale revolutie net in te zetten op een vernieuwde democratie, op open access en een mobilisatie van de bevolking. De nieuwe technologieën zijn ook een strijdperk tussen vermarkting en democratie.
Ze spelen ook een belangrijke rol in de zelforganisatie van de civiele maatschappij. Stedelijkheid stuit immers op nog een ander deficit van de moderne staat. Polanyi[31] verwijst naar drie sferen van sociale banden: de staat en zijn herverdeling, de markt en haar contracten en de wederkerigheid en haar lidmaatschap. De moderniteit vertoont een systematische tendens om het gemeen, de “commons” te privatiseren en de mensen steeds meer te verwijzen naar de ruil op de markt. De Britse “enclosure acts”[32] zijn daar een goed voorbeeld van. De staat en de markt hebben het collectieve afgebouwd ten voordele van een doorgedreven individualisme. En dat wordt nog versterkt door de nieuwe arbeidsorganisatie die niet langer steunt op de geïntegreerde grootindustrie. Het kapitalisme is niet opgezet met niet-monetaire coproducties. Alles moet er worden omgezet in koopwaren. In een liberale samenleving steunt sociaal beleid dan ook vooral op herverdeling van geld via fiscaliteit. Zo blijven ook behoeftigen gericht op de consumptiesamenleving. Die tendens tot vervanging van samenwerking, van coöperatieven, van vrijwilligerswerk tot vermarkte diensten is de laatste decennia versterkt en valt samen met de snelle individualisering en atomisering van de samenleving. De keerzijde van dit proces is dat de aftakeling van de welvaartsvoorzieningen, van de openbare diensten en van de belastingevenwichten direct tot uiting komen in een stijging van de armoede.
In een stedelijke context zijn die processen direct zichtbaar in het straatbeeld. In Brussel leeft één derde – ja één derde! – van de bevolking op of onder de armoedegrens. 30 % van onze kinderen groeien op in gezinnen zonder inkomen uit arbeid. Dat betekent twee uitdagingen. Ten eerste vraagt het bewerkstelligen van een sociale rechtvaardigheid een herdenken van de verhouding tussen markt en staat. Vooral de lokale staat moet steeds meer investeren in sociale noden die de markt niet bedient. Ten tweede kan men niet langer alleen rekenen op inkomensherverdeling en marktaanbod alleen om de maatschappelijke behoeften te voldoen. Dat leidt tot een herleven van de wederkerigheid, van een gemeengoed, een commons, een voor iedereen toegankelijk maatschappelijk aanbod, dat niet onderhevig is aan de private markten[33]. Het gaat over onvervreemdbare collectieve goederen die slechts in bruikleen en niet in privaat bezit kunnen zijn, zoals water, kennis of zaden. Het gaat over basisvoorzieningen en openbare diensten, over voedsel, onderwijs, gezondheidszorg, cultuur en kunst, mobiliteit. Het gaat ook over coöperaties en over gedeeld gebruik, en dat gaat over samenlevingsopbouw en vrijwilligerswerk. Het zijn ontluikende fenomenen van nieuwe vormen van solidariteit en cohesie. Het uitgebreide onderzoek DieGem[34] wijst in tientallen gevallen op het belang van gedeelde ruimtes en gedeelde praktijken in de (weder)opbouw van samenhang en solidariteit in de superdiverse samenleving.
De drie planetaire uitdagingen – een duurzaam en sociaal menselijk ecosysteem, de uitbouw van een toegankelijk gemeengoed en de uitwerking van een kosmopolitische samenleving – staan hoog op de stedelijke agenda. Ze vergen niet alleen een geïntegreerd stadsproject maar ook een vernieuwing van de democratische bestuursvorm. In die zoektocht toont stedelijkheid zich als een samenlevingsvorm die het negentiende-eeuws model van de nationale staat overstijgt.
De analyse van de veranderende context en de formulering van de uitdagingen spreken voor zich. De vraag is of we de wereld van morgen[35] wel concreet in een lokale stedelijkheid kunnen vormgeven. Hoe groot moet zo’n stad zijn bijvoorbeeld? “Het lokale” moet opnieuw gedefinieerd worden, niet als een plaats in een land, of als een administratieve afbakening van een lokaal bestuur, maar als een relatief zelfstandige entiteit van nabijheid verbonden met een wereldsysteem. Iets wat een zekere zelfstandigheid kan ontwikkelen. Hier duikt de term “glocale” eenheid op. Die wijst net op het verband tussen globalisering en verstedelijking. In steden grijpt de globalisering letterlijk plaats. Steden zijn veelal groter dan de bestuurlijke eenheid. Ze hebben een geprivilegieerde verhouding met een eigen ommeland. We moeten dus op zoek naar de metropool, naar de stadsgewestelijke ruimte, waarbinnen aan zo’n nieuw maatschappelijk model kan worden gewerkt.
Het bereik van die “glocale basiseenheid” kan in een ecosystemische benadering worden onderzocht. Het gaat om een dichte kern en een ommeland die samen een zekere vorm van zelfregulatie kunnen instellen. In de sociale geografie bestaat al vanaf 1933 de Central Places Theory van Walter Christaller[36]. Ze combineert bevolkingsdichtheid met bereikbaarheid om de draagkracht voor centrale diensten aan te geven. Dezelfde elementen zitten in de zich snel ontwikkelende ecosystemische stadsplanning[37]. Het gaat erom de drie aparte sferen – het milieu, het sociale en de economie, met uiterst beperkte overlap in het nationale project – om te denken tot een nieuw geïntegreerd ontwikkelingsmodel. De metropool kan een ruimtelijke armatuur vinden door de combinatie van een analyse van de groene en blauwe (= water) systemen met de transportnetten die mobiliteit en bereikbaarheid bepalen. Het eerste tekent de morfologie van de natuurlijke draagkracht en levert ook meteen een meer geïntegreerd beeld van de verhouding stad-platteland. De stad is niet alleen de bebouwde ruimte. Het gaat ook om de open ruimte, het landschap en de natuur. Het tweede is de onderlegger voor de concentratie van menselijke activiteit, want die hangt sterk samen met de bereikbaarheid van plekken in de stad. Beide sporen – natuurlijke morfologie en mobiliteitsstructuur – geven een inzicht in hoe de verdichte samenleving ruimtelijk in elkaar zit. Een grondige analyse van het ecosysteem levert ook een basis voor de zogenaamde ecosystemische diensten die een stad moet gebruiken. Het gaat dan om de nodige regulatie van het systeem: waterhuishouding, klimaatplan, biodiversiteit, energie, enz. Het gaat om de bevoorrading: voedsel, grondstoffen, materialen, ... En het gaat tenslotte om een aantal sociale, culturele en sportieve diensten zoals de recreatieve infrastructuur, actieve mobiliteit, woonomgeving, landschappen, enz. Zo’n benadering levert niet alleen een beeld op van wat een lokaal beleid kan omvatten, het herstelt ook de verhouding tot de natuur, het landschap en de grondstoffen.
Het is een zeer werkbare manier om het “plaatselijke” te omschrijven en het te plaatsen in een netwerk met andere plaatsen, binnen het land maar ook binnen het continent en de wereld. Dat levert al een totaal andere mentale kaart op dan de nationalistische ruimtelijke ordening of de gemeentelijke administratie. Aan een dergelijke macro-ecologische stadsanalyse kan een sociale geografie worden toegevoegd. Die kijkt naar de ruimtelijke orde van de bevolking, haar samenstelling, haar activiteit of woonprofiel. Elke stad heeft een sociaal-ruimtelijke orde waarbinnen sociale groepen apart leven. Ook worden centra voor activiteit en diensten direct zichtbaar en kan men daaromheen werken aan meer residentiële ecowijken. De ingrediënten en inzichten zijn dus voorradig om de stedelijkheid een zekere afbakening te geven.
Nu kan men binnen dat ruimtelijk kader het stedelijk metabolisme, de dynamieken en de uitwisselingen, in kaart brengen. Dat levert dan weer zicht op de nodige en mogelijke transities. In algemene zin kan men zeggen dat die zullen moeten gericht zijn op het ombuigen van de dominante lineaire verbanden met een zeer uitgebreide wereldmarkt naar meer circulaire processen en verkorting van de productie- en distributieketens gericht op een meer intensieve deeleconomie. Daartoe moet men kijken naar de lokale ecosysteemdiensten, naar wat lokaal kan of moet worden aangeleverd, regulatiediensten om klimaat en warmte-eilanden in de stad te beheren, om waterbeheer te organiseren, om de luchtkwaliteit te verbeteren, ecosystemen om de bevoorrading te organiseren zoals energie of biomassa.
Voedsel wordt in dit alles een zeer verbindend thema. Verschillende belangen komen hier samen. De interesse voor voedselkwaliteit groeit omwille van de zichtbare tekorten en risico’s van de industriële voedselproductie, maar ook omwille van de focus op diversiteit, smaken en stijlen. Dat leidt tot tientallen initiatieven in stadslandbouw van stadstuintjes, groenten in bloembakken en perkjes, tot bio-manden, markten met lokale producten, productiecoöperatieven, nieuwe technologieën zoals hydrocultuur en dak-boerderijen. Ook de bevoorrading en vooral de distributie is een groeiend probleem. Armoede en honger nemen toe. Te veel kinderen verschijnen op school zonder degelijke maaltijden. Slechte eetgewoonten leiden tot obesitas wat uitgroeit tot een maatschappelijk gezondheidsprobleem. En dus is er nood aan een herdenken van de distributie en de toegankelijkheid. Tonnen eetbaar afval van markten en grootwarenhuizen kunnen worden gerecycleerd. Scholen kunnen zorgen voor kwaliteitsvolle kantines (bijvoorbeeld verbonden met initiatieven van stadslandbouw). Recreatieve groene zones kunnen worden omgezet tot productieve ruimtes. Er is nood aan meer sociale keukens, enz. Een basisregel van de humane stad zou kunnen zijn: bij ons heeft niemand honger. Dit soort ontwikkelingen steunt niet op de markt, en evenmin op de staat. Ze zijn het product van veelvuldige nieuwe urban commons gedragen door burgerinitiatieven. Kortom, zo’n nieuw voedselbeleid impliceert zowel een ruimtelijk plan waarin stad en ommeland, bebouwde oppervlakte en open ruimte worden geïntegreerd als een herdenken van de verhoudingen tussen markt, overheid en het gemeen waarbij het recht op kwalitatieve voeding centraal staat. Dit vergt meteen een uitdieping van de lokale democratie in de richting van een veel meer co-productieve planning.
Op dezelfde wijze leidt het denken over een duurzaam stedelijk metabolisme tot een geheel andere aanpak van woonbeleid, mobiliteit, maakindustrie, gezondheid, logistiek, en zoveel meer. En dat – te veel om hier in detail te ontwikkelen – leidt natuurlijk tot een substantieel ander perspectief op cultuur, kunst en wetenschap en dus op de werking van centra, theaters, scholen en universiteiten. In een kennismaatschappij kan de productie en het gebruik van verbeelding en kennis niet langer alleen uitbesteed worden aan professionele corporaties met interne regels, zoals de universiteiten of onderzoeksinstellingen. Die “valoriseren” immers hun maatschappelijke werking via het op de markt brengen van hun producten. In een duurzame en sociale ecopolis staat de verbeelding, en dus de kennis en de creativiteit, centraal in een democratisch stadsproject. Zo’n omslag naar een humane stad vergt nog een breed maatschappelijk debat, dat ook tot de opdracht van de onderzoeker behoort. Die opdracht omvat veel meer dan wetenschapspopularisatie, technologie transfers of spin off. Kennis krijgt immers een fundamenteel andere positie zoals Isabelle Stengers of Bruno Latour in detail hebben besproken[38]. De onderzoeker moet positie nemen in maatschappelijke controversen[39]
Het stedelijk project steunt op een paradigmashift met verschillende elementen. De lokale leefgemeenschap kan niet langer gedacht worden als een gemeente, die onderdeel is van de nationale staat. Lokaliteit moet worden gedefinieerd vanuit een empirisch te onderzoeken leefgebied, een bekken waarin natuurlijke en maatschappelijke structuren nabijheid ordenen. Democratie en beleid moeten tot op dat basisniveau worden uitgediept zodat zo’n stadsgewest een eerste schaal kan leveren in een meerschalige wereld. Op dat eerste niveau moeten al antwoorden worden geformuleerd op de drie planetaire uitdagingen. Het beleid zal dus op die drie vlakken de nodige diepgaande transities moeten aandurven. Daarvoor moeten enkele “oude vormen en gedachten” sneuvelen. Zoals de niet duurzame scheiding tussen economie, politiek en milieu. Deze moeten samen in één maatschappelijk project worden gevat. Een ander voorbeeld is de dominantie van de markteconomie, die slechts marginaal gereguleerd wordt door een centraal geleide staat. Staat, markt en civiele maatschappij zullen in het stadsproject in een vernieuwde regelgeving terechtkomen. Kortom een stedelijke politiek die effectief wil ingaan op de planetaire uitdagingen draagt een programma met drie assen: een duurzaam sociaal ecosysteem ontwerpen, samenlevingsopbouw op basis van herverdeling en lokale commons, samenleven in diversiteit en respect. Zo’n programma vergt ook een vernieuwde democratie met een veel groter aandeel voor participatieve, collaboratieve besluitvorming.
Dit is dus een pleidooi voor een nogal fundamentele ommekeer. Daartoe is het ook nodig los te komen van de identitaire obsessie die het maatschappelijk debat vandaag overheerst. Het past hier om terug te komen op enkele inzichten van meer theoretische aard. Beleid en politiek behoren tot de legitieme machtsuitoefening via de staat. We bekijken de staat als een meerschalige constructie waarin verschillende onderdelen een relatieve autonomie kunnen verkrijgen en ook met elkaar in conflict kunnen treden[40]. De notie van de nationale onafhankelijkheid is achterhaald. De wereld bestaat nu uit van elkaar afhankelijke schalen. Het is een zoeken naar de eigenheid van de Europese Unie, de Federale staat, de deelstaten en de steden en gemeenten. We zien die niet als een hiërarchie van baas boven baas. Elke schaal heeft bevoegdheden en kan een eigen beleid ontwikkelen. Het is dus ook mogelijk een lokaal beleidsplan uit te werken dat ingaat tegen nationale of internationale politiek. Het lokale kan, indien georganiseerd op een relevante schaal, een systemische invloed uitoefenen. Think global, act local. Het is mogelijk om activisme en beleid op lokale schaal zo te combineren dat het een alternatief vormt op de neoliberale mondialisering. Voorwaarde daarvoor is dat de politieke analyse ook voldoende radicaal wordt doorgedacht.
Het gaat er om het project van de “polis”, van “la cité”, van de “demos” als basis voor de democratie. De “burger” of de “stadsrepubliek” krijgt een vernieuwde basis. Al deze begrippen verwijzen in de eerste plaats naar de stad en stedelijkheid. Pas later werden ze in de nationale politiek ingepast. De nationalistische draai die de politiek kreeg in de opbouw van de moderne natiestaat heeft ook onze opvattingen over het samenleven gevoelig bepaald. In 1887 publiceerde Ferdinand Tönnies zijn beroemde boek “Gemeinschaft und Gesellschaft”[41]. Gemeenschap en samenleving, het zijn twee begrippen die ons denken over de maatschappij structureren. Zo erg zelfs dat in Vlaanderen de “samenlevingsopbouw” decretaal via “gemeenschapsvorming” verloopt. Dat is nu precies de basis van de nationale staatsvorming. Het maatschappelijk verband steunt zo op een culturele consensus. Tot vandaag heerst er een culturalistische obsessie in de discussies over identiteit of sociale cohesie.
Tijd om enkele politieke conclusies te trekken. Onze analyse leidt tot een paar algemene vaststellingen. Het menselijke samenleven is de nationale staat ontgroeid. Aan de ene kant is de mondiale en de continentale integratie een feit. Aan de andere kant is er een sterke verdichting in metropolen. Beide dynamieken zorgen voor een deconstructie van de gemeenschappelijkheid die in de nationale staat werd beoogd.
Ideologie en partijpolitiek blijven echter door die traditie bepaald. De maatschappelijke orde wordt gedacht als een sociaal contract binnen de contouren van de natiestaat en uitdrukking van interne sociale krachtsverhoudingen. Dat fordistisch model steunt op de grootindustrie en op een sterke interne markt. Beide zijn stilaan verleden tijd. Zowel de arbeidsorganisatie als de arbeidsverdeling gebeurt op ander manieren en op andere schalen. Dat is de structurele basis van de ondergang van de sociaaldemocratie, die voortdurend op zoek is naar overleg en een compromis met een nationale burgerij. Die manier van reguleren is er niet meer. Het sociaaldemocratisch project is in zijn kern geraakt, ondanks – of net wegens – zijn keuze voor de sociaal liberale derde weg. Die aanvaarde een staat ten dienste van de concurrentiecapaciteit in de hoop daar ook een sociaal graantje van mee te pikken. Het bankroet van die lijn zorgde ook voor de implosie van die stroming zelf. En een nieuw discours gericht op de verdediging van de verworvenheden binnen de natiestaat zal niet volstaan.
Alle nationale politieke partijen zijn deel van het probleem. Hun politieke praktijk blijft zich schikken naar de manier waarop de staat is ingericht. Net op een moment dat de staat de economie en de sociale ordening heeft overgelaten aan de markt. Alleen het neoliberalisme die de staatsregulatie wil afbouwen is consistent met de herschaling. In België wordt die mismatch nog eens versterkt door de opdeling in deelstaten en zeer gesegmenteerde bevoegdheden. De politieke en institutionele orde “vertegenwoordigt” niet langer. Vandaar de verwijdering, de kloof tussen burger en politiek, het verlies van engagement. Noem maar op.
De nieuwe politieke praktijken vertonen andere kenmerken. Het pragmatische denken heeft er de ideologie vervangen. Het wil vooral problemen aanpakken en oplossen. Het wil de planetaire uitdagingen ernstig nemen. Niet zozeer het programma of de eindtermen mobiliseren, maar het inslaan van een andere weg, het transitiedenken zelf. En zo krijgt ook het engagement een andere vorm. Het oude militantisme ging voor het programma en de partij of beweging, onderwierp het leven aan het project. Vandaag zoekt men een combinatie tussen transitie, activisme en leven, zoekt men een andere pragmatiek. En dus zoeken de nieuwe politieke stromingen een combinatie tussen activisme en beleid, tussen actie en institutie, tussen mobilisatie en dienstverlening. Daarin juist kan een nieuwe alliantie groeien tussen een faciliterende staat, de openbare dienstverlening en de actieve deeleconomie. En dat levende laboratorium vergt enerzijds voldoende bereik en anderzijds nabijheid. En dat is precies wat een (grote) stad levert. De stad staat dichter bij de wereld. Het land vormt dikwijls een scherm. In die herschaling van de politiek zullen ook andere vormen van groepering en ander verbanden met de geschiedenis van de emancipatie ontstaan. Sterft gij oude vormen en gedachten!
In die hele kanteling neemt de ruimtelijke ordening een bijzondere plaats in. Het stadsproject is een visie, een maatschappelijk project. Maar het moet worden geplaatst in het territorium, in een multipolaire en meerschalige ruimte. Zoals hoger gezegd gaat het om een wisselwerking tussen centrale plaatsen en meer lokale wijkgebonden zones. Op elke schaal horen de juiste voorzieningen thuis. Op stapafstand de lagere school, het wijkgezondheidscentrum en de wijkwinkels, dan de wijkvoorzieningen, het buurthuis, de bibliotheek. Op de schaal van het district volgen dan iets grotere voorzieningen zoals het sport- of cultuurcentrum, de polikliniek, de middelbare school enz. Het stadium, de kathedraal, de universiteit zijn dan weer centrale voorzieningen die voor het gehele stadsgewest en daarbuiten functioneren. Zo krijgt ook het STOP-principe (de hiërarchie van stappen, trappen, openbaar vervoer en privaat vervoer) een ruimtelijke ordening in de ombouw naar een wandelstad.
De publieke ruimte is daarbij een essentieel onderdeel. Het is de gedeelde ruimte, de ontmoetingsplaats ook, de plek voor sociale activiteit, het publieke forum. Het is een inzet. Niet alleen inzake kwaliteit van ontwerp en vormgeving, maar ook inzake voorzieningen. De publieke ruimte moet aan de ene kant verbonden zijn met de wijk of het district en het lokale gemeenschapsleven. Ze is een kader. Maar de publieke ruimte moet ook open staan voor vreemden, ze moet de stadsgebruikers toelaten in de sfeer van de bewoners, ze moet het recht op de stad voor eenieder te vrijwaren. Jane Jacobs zei het al: een goede stedeling is als bewoner de conciërge voor het openhouden van de publieke ruimte. Een goede spanning behouden tussen de gemeenschappelijke en gedeelde ruimte en de echt publieke en vrij ruimte is een belangrijk onderdeel van een stedelijk beleid[42]. Met betrekking tot die spanning bestaan echt verschillende politieke opvattingen over de stad. Er zijn projecten die zich vooral richten op de leefbaarheid, de samenhang en de omgeving voor stadsbewoners. Er zijn projecten die het stadscentrum eerder zien als de consumptieruimte voor meer koopkrachtige randbewoners. En zo wordt de ruimtelijke ordening en het mobiliteitsbeleid een zeer belangrijke inzet voor de verkiezingen.
Die verschillende visies staan tegenover elkaar in het concrete stadsontwerp. Nieuw is ook dat tegenbewegingen niet alleen eisen stellen en de overheid vragen een beter ontwerp te maken. Er is nu voldoende professionaliteit en expertise in de civiele maatschappij – zonder algemene tewerkstelling en met een hoog opgeleide bevolking is er veel expertise vrij voor activisme – om kwaliteitsvolle alternatieve ontwerpen voor te stellen. De jarenlange strijd rond Oosterweel in Antwerpen heeft getoond dat de civiele maatschappij niet alleen het stadsdebat kan agenderen maar ook betere ontwerpen kan afleveren. En zo wordt ook het georganiseerde middenveld getest op haar capaciteit tussen te komen in de debatten rond het stedelijk ontwerp. De coproductieve democratie wordt daar getest.
Marx zag de grootindustrie en de industriële arbeidersklasse als de drager voor een historisch emancipatorisch project. Het georganiseerde samenwerken in het grootbedrijf en het daarmee gepaard gaande klassenbewustzijn zou zorgen voor een nieuwe solidaire samenleving. In feite was dat de politieke lijn voor de twintigste eeuw. Men zou kunnen zeggen dat vandaag de stad de plek is waar samenleven en -werken vanuit de diversiteit moet zorgen voor een nieuw bewustzijn en een meer solidaire, en egalitaire samenleving. Vanuit de kernstad kan een samenwerking met verschillende elementen van het ommeland worden opgezet. Zoals voorheen de fabriek is nu de stad de plek waar samenwerken, samenleven en solidariteit moeten groeien.
We hebben hierboven gepoogd de contouren van een humane, ecologische en sociale stad als project weer te geven. Het is gesteund op een diagnose van de mondialisering en van de grote uitdagingen. Het gaat om het uitdiepen van de democratie en ze van een puur nationaal project om te bouwen tot een meerschalige regulering met een stevige lokale onderbouw. Het gaat erom die lokale democratie ook te verbreden tot een ware maatschappelijke coproductie, waarin het collectieve project opnieuw een plaats krijgt tegenover het erg geïndividualiseerde en geprivatiseerde neoliberale project.
Mensen maken de stad[43]. Om een stad op mensenmaat te maken zijn er activisten en burgers nodig. Om een ecosystemische omslag te verkrijgen hebben we ecologisten nodig. Voor een sociale stad met voldoende openbare diensten en een deeleconomie zijn er nieuwe socialisten nodig. Maar ook daar, zo denk ik, is er een paradigmashift noodzakelijk. Het humanisme, ecologisme of socialisme zijn historische producten van de modernisering en het vooruitgangsdenken. De dominante filosofische referentie voor het debat is het politiek liberalisme, de theorie achter de moderne democratische staat[44] en verzinnebeeld door de baseline van de Franse revolutie. De seculiere staat wordt opgedragen de individuele vrijheid te garanderen en daartoe gelijke kansen te creëren. Om dat concreet te realiseren wordt verder gebouwd op John Rawls Theory of Justice. Het kader van de maatschappelijke consensus blijft zeer sterk de natiestaat en dus ook wat die aan nationale identiteit genereert. In de mate dat de basisprincipes van de democratische rechtsstaat worden gerespecteerd kan er verder geen specifiek humanistische positie uit worden afgeleid. De houding tegenover industrialisatie en de arbeidersbeweging, tegenover de overlegeconomie en de welvaartstaat, tegenover de verhouding van staat en markt, lijken te behoren tot de individuele meningsvorming. Het humanisme, de sociaaldemocratie en de reëel bestaande politieke ecologie als politieke praktijk hebben zich moeiteloos ingepast in het neoliberale eenheidsdenken en de dominante maatschappelijke vertogen.
Het in dit essay voorgestelde perspectief gaat echter uit van een systemische en niet van een ethische benadering. Ze poogt greep te krijgen op de maatschappelijke effecten van mondialisering en verstedelijking en zet die af tegenover de historisch gegroeide context in België en Vlaanderen. Ze duidt op een discontinuïteit, op een herschaling van het wereldsysteem, op een disruptie van het nationale territoriale project en dus op een andere ruimtelijke ordening van het menselijk samenleven. Dat is niet niks voor mensen die zonder bovennatuurlijke steun een maatschappelijk project willen uittekenen. We hebben daarenboven gewezen op drie structurele kwesties die vragen om een grondige herpositionering en die samen zullen moeten worden aangepakt. En we hebben geopteerd voor een uitdieping en een verbreding van de democratie om die uitdagingen op een duurzame en sociale wijze aan te pakken.
Er is vooralsnog geen uitgekristalliseerd politiek vertoog te horen in de hierboven opgesomde uitdagingen. We zien in de wereld – vooral in Latijns-Amerika – en in Europa – vooral in de Latijnse landen – nieuwsoortige emancipatiebewegingen ontstaan. Ze worden soms – ten onrechte – afgedaan als populistisch omdat ze spreken voor een vernieuwd burgerschap. Velen onder hen verwijzen naar zichzelf als humanisten en naar hun project als “voor de mensen”. Zij die zoals Syriza een land hebben willen besturen zijn ten onder gegaan aan de marktwetten en hun handlangers. Zij die steden besturen zoals Ada Colau in Barcelona en de enkele tientallen andere voorbeelden in Europa lijken er eerder in te slagen antisystemisch beleid te voeren en onder de radar te blijven.
Ze opteren voor een discursieve vormgeving van een emancipatorisch project, een vertoog dat zelf een actief maatschappelijk subject moet vormgeven. Geen essentialisme waarin bepaalde sociale groepen of organisaties of bepaalde gedachtestromingen vanuit hun objectieve positie meer of beter in staat zouden zijn tot emancipatie, tot bevrijding. Ook dat debat is van de 21ste eeuw en laat de 20ste eeuw achter als een leerrijk maar misgelopen experiment. Het volk, de mensheid, die een betere wereld moet verzekeren moet nog worden “geconstrueerd”[45]. De stadsbewoner zou wel eens een nieuw historisch subject kunnen zijn. In die wederopbouw worden alle ideologieën en hun organisaties met hun historische balans geconfronteerd. “Het denken mag zich niet onderwerpen” is ons motief. Ook niet aan bestaande maatschappelijke structuren of historische loyaliteiten. Een andere wereld is nodig. Een andere wereld is ook mogelijk. Maar dan moet men wel een maatschappelijk project ontwerpen in verhouding tot de nieuwe wereldorde.
Dat project moet een voorstel doen om op redelijke snelle wijze de drie grote planetaire uitdagingen opnieuw op het spoor te krijgen. Dat betekent in ons geval een nieuw Europees beleid uitzetten en van daaruit een stem in de wereld vormgeven. Om zo’n Europees project te herdenken moet in de eerste plaats worden afgestapt van de nationalistische vormgeving van de huidige EU om ze te vervangen door de realiteit van de centrum-periferie dynamiek die de eengemaakte markt beheerst. Want het Europese territorium wordt maar ten dele bestuurd door de lidstaten en hun leiders. De marktwerking is transnationaal. Daarbij spelen de metropolitane netwerken een hoofdrol. Vandaar is het essentieel beleid en krachtsverhoudingen te denken in de knooppunten van die netwerken en dat zijn de grote streden, de stadsgewesten. Op die schaal kan werk worden gemaakt van een analyse van het ecosysteem, van de mobiliteitsstructuur en de sociaaleconomische geografie. Dat levert dan een basis voor een ander stedelijk metabolisme gericht op een meer circulaire economie, op sociale gelijkheid, op een kosmopolitische stadscultuur, op een echt participatieve democratie en op een faciliterende overheid. Het is overduidelijk dat om zo’n project te dragen er ook een grondige herschikking van het politieke veld noodzakelijk is. Emancipatie in dit continent zal steunen op een pan-Europees programma met lokale metropolitane afdelingen. Daartoe is een stedelijke revolutie nodig. Het werk ligt nog voor ons. Het moet vertrekken van een mentale omslag. Een stad is geen land... het is een hele wereld!
_______________
[1] Mike Davis (2006): Planet of Slums, London-New York, Verso
[2] Friedrich Engels (1884): De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat, https://www.marxists.org/nederlands/marx-engels/1884/oorsprong_gezin/index.htm
[3] Eric Corijn & Pieter Saey (red) (2014): Wereldvreemd in Vlaanderen. Bakens voor een progressieve politiek, Berchem, EPO: 279 p.
[4] Henri Pirenne (2017 (1927)): Les villes du moyen age, Paris, Nouveau Monde Editions
[5] Fernand Braudel, Civilisation matérielle, économie et capitalisme, XVe-XVIIIe siècle Parius, Armand Colin
vol. 1: Les structures du quotidien (1967) ISBN 2-253-06455-6
vol. 2: Les jeux de l’échange (1979) ISBN 2-253-06456-4
vol. 3: Le temps du monde (1979) ISBN 2-253-06457-2
[6] Louis Paul Boon heeft die episode literair verwerkt in (1979): Het Geuzenboek, Amsterdam, De Arbeiderspers
[7] Emmanuel Wallerstein (1996): Open the social sciences. Report of the Gulbenkian Commission on the Restructuring of the Social Sciences: https://www.scribd.com/document/306323901/Wallerstein-Open-the-Social-Sciences-pdf, Stanford, Stanford University Press
[8] Herman Van Rompuy (1985): Hopen na 1984, Davidsfonds, Leuven.
[9] Zie hiervoor onze bundel over de continuïteit tussen de collaboratie en de naoorlogse rechterzijde: Eric Corijn (red) (2002): Collaboratie in Vlaanderen. Vergeten en vergeven? Antwerpen, Manteau-Standaard Uitgeverij
[10] Mort Subite (1990): Barsten in België: Een geografie van de Belgische maatschappij, Berchem, EPO
[11] https://nl.wikipedia.org/wiki/Alfred_De_Taeye
[12] Ryckewaert, M. (2011) Building the economic backbone of the Welfare State in Belgium. Infrastructure, Planning and Architecture 1945-1973, Rotterdam: 010 Publishers., Holemans, Dirk (ed) (2012), Mensen maken de stad, Bouwstenen voor een sociaalecologische toekomst, Uitgeverij EPO, Berchem, Meeus, B. & P. De Decker (2013): De Geest van Suburbia, Garant-Uitgevers, De Decker P., Meeus B., Pannecoucke I., Schillebeeckx E., Verstraete J., Volckaert E. (2015). Woonnood in Vlaanderen. Feiten/mythen/voorstellen. Antwerpen: Garant, F.Canfyn (2014): Het syndroom van Verkavelings Vlaanderen, VUB Press, Brussel, L. Van Broeck (2014): Expertenadvies sensibilisering bouwcultuur en ruimtelijk rendement.
[13] Eric Corijn & Walter De Lannoy (eds) (2000): Crossing Brussels. La qualité de la différence. De kwaliteit van het verschil, Brussel, VUB-Press: 333pp.; Boudry,L.; P.Cabus; E.Corijn, F. De Rynck; C. Kesteloot en A.Loeckx (2003): De eeuw van de stad. Over stadsrepublieken en rastersteden. Witboek, Project Stedenbeleid, Vlaamse Gemeenschap, Brussel: 238p.; J. Groth & E.Corijn (2005): Reclaiming Urbanity: Indeterminate spaces, informal actors and urban agenda setting. A case study in Helsinki, Brussels and Berlin, in Urban Studies, vol 42, nr 3, Routledge, London: 511-534; Eric Corijn (2006): Building the capital of Europe as a heterotopia, in: C. Hein (ed): Bruxelles l’Européenne. Capitale de qui? Ville de qui?, Les Cahiers de la Cambre-Architecture, nouvelle serie n° 5, mars 2006, Bruxelles, ISACF-La Cambre et La Lettre Volée: 52- 66; E.Corijn & E. Vloeberghs (2009): Brussel!, Brussels, VUB-Press: 312 p.; E. Corijn (2012): Kan de stad de wereld redden? Brussels, VUB-Press: 463 p; E. Corijn (ed), J. de Salle, J.L Genard, C. Kesteloot, C. Vandermotten & P. Vanderstraeten (2013): Waarheen, met Brussel?, Brussel, VUB Press, 218 p.; Eric Corijn & Jessica Van de Ven (ed) (2013): The Brussels reader, Brussels, VUB Press: 400 p.;
[14] Neil Brenner (1998): Global cities, glocal states: global city formation and state territorial restructuring in contemporary Europe, Review of International Political Economy, Vol. 5, No. 1 (Spring, 1998), pp. 1-37; Neil Brenner (1998b) Beyond state-centrism? Space, territoriality and geographical scale in globalization studies, Theory and Society, Springer; Neil Brenner (1999): Globalisation as reterritorialisation: the rescaling of urban. Governance in the European Union, Urban Studies, Volume: 36 issue: 3, page(s): 431-451, Sage; E. Corijn & P.Saey (ed) (2014): op.cit.
[15] Manuel Castells (1996). The Rise of the Network Society, The Information Age: Economy, Society and Culture Vol. I. Cambridge, MA; Oxford, UK: Blackwell. ISBN 978-0-631-22140-1.
[16] Saskia Sassen (1991) The Global City: New York, London, Tokyo, Princeton: Princeton University Press,1st ed. ISBN 0-691-07063-6.; Sassen, S (2006): Territory, Authority, Rights: From Medieval to Global Assemblages Princeton: Princeton University Press, ISBN 0-691-09538-8.
[17] Peter Taylor & Ben Derudder ( 2015): World City Network. A global analysis, London, Routledge; David Bassens & Michiel Van Meeteren (2015) World cities under conditions of financialized globalization. Towards an augmented world city hypothesis, Progress in. Human Geography, Volume: 39 issue: 6, page(s): 752-775, Sage.
[18] Janssens, R. (2013). Meertaligheid als cement van de stedelijke samenleving: een analyse van de Brusselse taalsituatie op basis van taalbarometer 3. Brussel: VUBPRESS
[19] Erik Swyngedouw (2011): Interrogating Post-Democracy. Reclaiming Egalitarian Political Spaces, Political Geography, 30, pp. 370-380; Erik Swyngedouw (2011) Designing the Post-Political city and the Insurgent Polis. Civic City Cahier 5. Bedford Press, London.; Erik Swyngedouw & J. Wilson (eds.) (2014) The Post-Political and its Discontents: Spaces of De-politicization, Specters of Re-Politicization. Edinburgh University Press.
[20] https://nl.wikipedia.org/wiki/Ecologischevoetafdruk
[21] https://en.wikipedia.org/wiki/Distribution_of_wealth
[22] Zie http://www.forcedmigration.org/research-resources/thematic/urban-displacement
[23] Phil Wood & Charles Landry (2008): The intercultural city. Planning for diversity advantage, London, Earthscan
[24] Raymond Williams (1994): The analysis of culture, in J. Storey: Cultural theory and popular culture, London-New York, Pearson: https://books.google.be/books?hl=nl&lr=&id=9IBy-KJVHd8C&oi=fnd&pg=PA32&dq=raymond+williams+culture&ots=8-xfAL_FcY&sig=5vyrR1fFGZOZAOwSnId7xf69ucY#v=onepage&q=raymond%20williams%20culture&f=false
[25] Zie hierover Steven Vertovec (2007): Superdiversity and its implications, in: Ethnic and Racial Studies, vol 30, N° 6, pp. 1024-1054, Taylor & Francis; Ico Maly, Jan Blommaert & Joachim Ben Yacoub (2014): Superdiversiteit en democratie, Berchem, EPO, Dirk Geldof (2015): Superdiversiteit, Leuven, Acco, Martiniello, M., Ilke, A., & Andrea, R. (2018). Regional Divergence in the Integration Policy in Belgium. In R., Andrea, B., Emmanuelle, R., Isabelle, & S., Djordje (Eds.), Governing Diversity. Migrant Integration and Multiculturalism in North America and Europe (Editions de l’Université de Bruxelles, pp. 235-255). Bruxelles: Université de Bruxelles.
http://hdl.handle.net/2268/225273, Martiniello, M. (2016). Multiculturalisme, Interculturel, cohésion sociale... comment construire ensemble? Paper presented at
http://hdl.handle.net/2268/206256 Martiniello, M. (2016). Everyday Multiculturalism, New Forms of Solidarities and New Collective Identities in the Digital Age. Paper presented at Colloque: “The multicultural question in a mobile world”, Florence, Italy.
http://hdl.handle.net/2268/206215, Bousetta, H., Gsir, S., Jacquemain, M., Martiniello, M., & Poncelet, M. (Eds.). (2016). Villes connectées. Pratiques transnationales, dynamiques identitaires et diversité culturelle. Presses universitaires de Liège.
http://hdl.handle.net/2268/189900, Laurence Roulleau-Berger, Anna Krasteva and Andrea Rea, Migrations, pluralisation, ethnicisation des sociétés contemporaines, SociologieS [Online], Files, Migrations, pluralisation, ethnicisation des sociétés contemporaines, Online since 18 October 2011, connection on 17 August 2018. URL: http://journals.openedition.org/sociologies/3691
[26] Benjamin Barber (2013): If mayors ruled the world. Dysfunctional Nations, Rising Cities, New Haven: Yale University Press. Verder uitgewerkt rond de klimaatskwestie in: Benjamin Barber (2017): Cool Cities, New Haven & London, Yale University Press
[27] Benjamin Barber (1995): Jihad versus McWorld, New York, Ballantine Books
[28] David Harvey (2012): Rebel cities. From the right to the city to the urban revolution, London-New York, Verso
[29] Charles Landry (2006): The art of citymaking, London: Earthscan
[30] David Bassens, Reijer Hendrikse and Michiel van Meeteren (2017): The appleization of finance: reflections on the FinTech (R -evolution: Financial Geography Working Paper, ISSN 2515-0111: http://www.fingeo.net/wordpress/wp-content/uploads/2017/07/WP2_The-Appleization-of-Finance_i-1.pdf
[31] Polanyi, K. (1944): The great transformation: The political and economic origins of our time, Boston: Beacon Press
[32] Tussen 1604 en 1914 zijn er in G.B. meer dan 5200 enclosure besluiten genomen die meer dan 2,8 miljoen ha ontoegankelijk maakten voor collectief gebruik. https://en.wikipedia.org/wiki/Inclosure_Acts
[33] Ostrom, Elinor (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 9780521405997; Ostrom, Elinor; Walker, James (2003). Trust and reciprocity: interdisciplinary lessons from experimental research. New York: Russell Sage Foundation. ISBN 9780871546470; Ostrom, Elinor; Hess, Charlotte (2007). Understanding knowledge as a commons: from theory to practice. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ISBN 9780262516037. De Moor, T., (2015) The dilemma of the commoners. Understanding the use of common-pool resources in a long-term perspective. Political Economy of Institutions and Decisions Series. New York: Cambridge University Press. M. Bauwens & Y. Onzia (2017): Commons transitieplan voor de stad Gent: https://stad.gent/sites/default/files/article/documents/Commons%20Transitie%20Plan%20Gent.pdf
[34] http://www.solidariteitdiversiteit.be
[35] Cyril Dion (2015): Demain. Un nouveau monde en marche, Actes Sud/ColibrisArles
[36] Christaller, Walter (1933): Die zentralen Orte in Süddeutschland. Gustav Fischer, Jena
[37] Timon McPhearson, Steward T. A. Pickett, Nancy B. Grimm, Jari Niemela, Marina Albertio, Thomas Elmqvist, Christiane Weber, Dagmar Haase, Jurgen Breuste, Salman Qureshi (2016): Advancing Urban Ecology towards a Science of Cities, BioScience 66: 198-212.; Barton, H (2016 ): Cities of well-being: a radical guide to planning, London, Taylor & Francis; Gehl, J. (2010): Cities for people, Washington: Island Press
[38] Prigogine, Ilya and Isabelle Stengers.(1979): La Nouvelle Alliance. Métamorphose de la science, Pazris: Gallimard; Stengers, I. Cosmopolitiques, en 7 volumes: La guerre des sciences ; L’invention de la mécanique ; Thermodynamique: la réalité physique en crise ; Mécanique quantique: la fin du rêve ; Au nom de la flèche de temps: le défi de Prigogine ; La vie et l’artifice : visages de l’émergence ; Pour en finir avec la tolérance, Paris, La Découverte/Les Empêcheurs de penser en rond, 1997 (réédition Paris, La Découverte, 2003); Stengers, I. (2013) Une autre science est possible ! Manifeste pour un ralentissement des sciences, Paris, Les Empêcheurs de penser en rond/La Découverte, Bruno Latour (1999): Politiques de la nature. Comment faire entrer les sciences en démocratie, Paris, La Découverte
[39] We hebben dat in recente jaren regelmatig gedaan. Zie Eric Corijn & Pieter Saey (2014): Wereldvreemd in Vlaanderen, Berchem, EPO; E. Corijn (2015): Strijd om hegemonie en regimewissel, Oikos, vol 73, 2/2015 (http://oikos.be/tijdschrift/archief/jaargang-2015/oikos-73-2-2015/974-73-02-eric-corijn-strijd-om-hegemonie-en-regimewissel/file): http://www.knack.be/nieuws/belgie/wat-als-politici-niet-alleen-in-uw-stem-maar-ook-in-uw-mening-geinteresseerd-waren/article-opinion-802973.html; http://www.sampol.be/index.php/samenleving-en-politiek/zoeken-in-sampol/tag/1046-corijn-eric.html
[40] Doreen Massey (1993) Power-geometry and a progressive sense of place, in: J. Bird et Al. (Eds) Mapping the Futures: Local Cultures, Global Change , pp. 59-70. London: Routledge
[41] Ferdinand Tönnies (1990): Gemeenschap en Maatschappij, Leuven, ACCO
[42] Eric Corijn (2011): The public domain as producer of urbanity, in: Openbaarheid. Over publiek domein, planning en restruilte, Brussel, Vlaams Bouwmeester, Cahier #3: https://www.vlaamsbouwmeester.be/sites/default/files/uploads/cahier_3_LR_compleet.pdf; Eric Corijn & Pierre Vanderstraeten (2017): Qu’est ce que un espace public?, Bruxelles, Portfolio BSI-BCO: http://bco.bsi-brussels.be/nl/13-contributions-originales-en-ligne/; Pierre Vanderstraeten & Eric Corijn (2018): De voetgangerszone, het hypercentrum en de veelvuldige Brusselse centraliteiten: http://bco.bsi-brussels.be/nl/le-pietonnier-lhypercentre-et-les-multiples-centralites-de-bruxelles/; Stavros Stavrides (2016): Common Space: The city as Commons, London, Zed Books
[43] Dirk Holemans (red ) (2012): Mensen maken de stad. Bouwstenen voor een sociaalecologische toekomst, Berchem, EPO
[44] Zie bijvoorbeeld het schitterend pleidooi van Patrick Loobuyck (2017) voor Samenleven met gezond verstand, Kalmthout, Polis
[45] Chantal Mouffe (1992) Dimensions of Radical Democracy: Pluralism, Citizenship, Community. London – New York: Verso; Chantal Mouffe (1993) The Return of the Political. London – New York: Verso; Chantal Mouffe (2005): On the Political. Abingdon – New York: Routledge; Chantal Mouffe (2013): Agonistics: thinking the world politically. London: Verso; Chantal Mouffe et Íñigo Errejón (2016), Podemos: In the name of the people, London: Lawrence and Wishart.